Kumtesë mbi librin e Adnan Mehmetit “Simfonia e udhëtimeve”, botim i UETPRES
Nga Dr. Mujë Buçpapaj
Është një nder i veçantë të ndodhem sot në këtë auditor universitar për të folur mbi Simfonia e udhëtimeve, një vepër që, përtej dimensionit të saj udhëtimor, mbart një përvojë të gjerë njerëzore, kulturore, historike dhe identitare.
Në historinë e letërsisë, udhëtimi nuk ka qenë kurrë vetëm një zhvendosje në hapësirë. Që nga Herodoti, te Marco Polo dhe Ibn Battuta, udhëtimi etj, ka qenë një nga mënyrat më të fuqishme përmes të cilave njeriu ka kërkuar të njohë botën, qytetërimet dhe tjetrin. Por, në një kuptim më të thellë, ai ka qenë edhe një mënyrë për të njohur vetveten.
Edhe Odisea i Homerit e ngre udhëtimin në një paradigmë të përvojës njerëzore. Uliksi, në aventurën e gjatë të kthimit nga Troja drejt Itakës, nuk përshkon vetëm hapësira të panjohura; ai përballet me tjetrin, me rrezikun, me kujtesën dhe me vetveten. Kështu, udhëtimi bëhet njëkohësisht eksplorim i botës dhe hermeneutikë e vetvetes.
Pikërisht në këtë traditë të gjatë mund të vendosim edhe Simfoninë e udhëtimeve të Adnan Mehmetit, botim cilesor i UETPRES.
Ky libër nuk është vetëm një regjistër vendesh, një album peizazhesh apo një ditar udhëtimesh. Ai është një hartë letrare e përvojës njerëzore, ku hapësira gjeografike shndërrohet në hapësirë historike, historia në kujtesë, kujtesa në identitet dhe identiteti në përvojë estetike.
Prandaj, udhëtimi në këtë vepër nuk është vetëm temë apo motiv. Ai është parim strukturues i diskursit letrar.
Udhëpërshkrimi përbën një nga format më të hershme të shkrimit që lidh letërsinë me historinë, gjeografinë, antropologjinë dhe filozofinë.
Herodoti e përdori udhëtimin për të njohur popujt, zakonet dhe qytetërimet. Marco Polo e shndërroi përvojën e udhëtimit në një dritare drejt botës së Lindjes, ndërsa Ibn Battuta la një dëshmi të jashtëzakonshme mbi botën mesjetare.
Në modernitet, udhëtimi fitoi një dimension gjithnjë e më subjektiv. Udhëtari nuk kërkonte vetëm të përshkruante atë që shihte, por edhe të kuptonte se çfarë ndikimi kishte bota e jashtme mbi botën e tij të brendshme.
Në romantizëm, Lord Byroni e ngriti udhëtimin në përvojë poetike dhe estetike. Shqipëria e parë dhe e përjetuar prej tij u shndërrua në pjesë të imagjinatës romantike europiane. Më vonë, Edith Durham e shndërroi përvojën e saj shqiptare në një korpus të rëndësishëm dëshmish kulturore dhe historike.
Edhe tradita shqiptare e ka njohur udhëtimin, largësinë dhe mërgimin si përvoja të rëndësishme letrare e intelektuale, nga Pashko Vasa e Naim Frashëri te Gjergj Fishta, Mitat Frashëri, Faik Konica dhe Fan Noli.
Por Simfonia e udhëtimeve e Adnan Mehmetit nuk është një rikthim mekanik te udhëpërshkrimi tradicional. Ajo është një rikontekstualizim bashkëkohor i tij. Në këtë vepër, autori nuk mjaftohet të tregojë se çfarë ka parë. Ai kërkon të zbulojë çfarë do të thotë ajo që ka parë. Këtu qëndron dallimi ndërmjet raportit faktik të udhëtimit dhe letërsisë së udhëtimit: në raportin faktik vendi është objekt përshkrimi; në letërsi, vendi bëhet objekt interpretimi. Nga topografia fizike kalojmë te topografia simbolike.
Vetë titulli Simfonia e udhëtimeve përmban një program të qartë estetik.
Simfonia është bashkësi zërash, motivesh, ritmesh dhe temash që, pavarësisht ndryshimeve të tyre, bashkohen në një tërësi.
Edhe libri i Mehmetit ndërtohet mbi një shumësi hapësirash dhe përvojash: qytete, lumenj, muzeume, memoriale, universitete, peizazhe, figura historike, artistë, shkrimtarë dhe njerëz të zakonshëm.
Por këto nuk janë thjesht elemente të grumbulluara. Ato funksionojnë si pjesë të një kompozimi kulturor. Mississippi mbart zërin e historisë dhe emigracionit; Chicago zërin e modernitetit dhe kujtesës urbane; Bostoni zërin e lirisë, dijes dhe pranisë shqiptare; Washingtoni zërin e demokracisë; Niagara zërin e natyrës dhe përvojës estetike. Por mbi të gjithë këta zëra dëgjohet zëri i poetit. Prandaj, “simfonia” nuk është vetëm metaforë e shumëllojshmërisë së udhëtimeve. Ajo është metaforë e polifonisë së kujtesës. Secili vend sjell një zë, secila kohë sjell një kujtim, ndërsa subjekti udhëtues i bashkon ato në një përvojë të vetme estetike.
Një koncept i rëndësishëm për interpretimin e kësaj vepre është kronotopi, i lidhur me teorinë e Mikhail Bakhtinit. Kronotopi bashkon kohën dhe hapësirën në një strukturë të vetme artistike. Ky koncept është veçanërisht i përshtatshëm për Simfonia e udhëtimeve, sepse vendet që përshkon autori nuk janë thjesht koordinata gjeografike. Ato janë vende me kujtesë.
Mississippi nuk është vetëm një lumë amerikan; ai mbart shtresa të historisë amerikane, emigracionit, skllavërisë, Luftës Civile dhe kujtesës letrare të Mark Twainit. Chicago nuk është vetëm qytet. Ai është edhe Hemingway, emigracioni, moderniteti dhe historia sociale. Bostoni nuk është vetëm një hapësirë urbane amerikane. Ai lidhet edhe me Nolin, Konicën, historinë e lirisë amerikane dhe diasporën shqiptare. Kështu, autori nuk udhëton vetëm nëpër hapësirë. Ai udhëton nëpër kohë.
E tashmja e udhëtarit bashkëjeton me të kaluarën e vendit dhe shikimi i autorit aktivizon kujtesën e hapësirës. Vendi nuk mbetet i heshtur; ai fillon të “flasë”. Kjo është një nga arsyet pse udhëpërshkrimi i Mehmetit e kapërcen funksionin e thjeshtë përshkrues.
Një tjetër nocion themelor është alteriteti, marrëdhënia e subjektit me “tjetrin”. Çdo udhëtim është një takim me tjetrin: me gjuhë të tjera, kultura të tjera, zakone të tjera dhe sisteme të tjera vlerash.
Por në këtë takim ndodh një paradoks i rëndësishëm: sa më shumë njeh tjetrin, aq më shumë detyrohesh të mendosh për veten. Kjo formulë mund të shërbejë edhe si një çelës për të kuptuar filozofinë e Simfonia e udhëtimeve. Amerika është “tjetri” kulturor, historik dhe qytetërimor, por përmes saj autori zbulon edhe dimensione të vetvetes shqiptare. Kështu, udhëtimi ndërton një proces të dyfishtë: zbulim i botës dhe zbulim i identitetit.
Këtu arrijmë te një nga dimensionet më të rëndësishme të veprës: kujtesa kulturore. Adnan Mehmeti udhëton larg Shqipërisë, por Shqipëria nuk largohet prej tij. Ajo udhëton bashkë me autorin. Në shumë prej ndalesave të tij, Amerika bëhet një pasqyrë ku shfaqen historia shqiptare, diaspora, Kosova, emigracioni dhe kujtesa kombëtare. Prandaj mund të themi: Sa më shumë zgjerohet gjeografia e jashtme e librit, aq më shumë thellohet gjeografia e brendshme e autorit.
Ky është një dimension i rëndësishëm i letërsisë së diasporës. Shkrimtari jeton ndërmjet hapësirës së origjinës dhe hapësirës së përvojës së re. Por letërsia nuk e vendos domosdoshmërisht njërën hapësirë kundër tjetrës. Ajo krijon një hapësirë të tretë kulturore, ku origjina dhe përvoja e re hyjnë në dialog. Në këtë kuptim, Simfonia e udhëtimeve është edhe një tekst mbi identitetin shqiptar në botën globale. Shqiptari udhëton në botë, por nuk zhduket në të. Përkundrazi, përmes kontaktit me botën, ai bëhet më i vetëdijshëm për origjinën e vet.
Në këtë strukturë interpretuese mund të na ndihmojë edhe koncepti i heterotopisë, i lidhur me mendimin e Michel Foucault-së (Mishel Fuko-së).
Heterotopia mund të kuptohet si një hapësirë ku ndërthuren realitete dhe kohë të ndryshme. Kjo ide është e pranishme në mënyrën se si Mehmeti i vështron muzetë, bibliotekat, memorialet, monumentet dhe qendrat historike.
Një muze nuk është vetëm një ndërtesë; është një vend ku e tashmja hyn në dialog me të kaluarën. Një memorial nuk është vetëm një monument; është një hapësirë ku kujtesa individuale dhe ajo kolektive takohen. Një bibliotekë nuk është vetëm një koleksion librash; ajo është një hapësirë ku përvoja njerëzore shndërrohet në trashëgimi kulturore. Në këtë mënyrë, vendet e vizituara nga autori nuk janë thjesht destinacione gjeografike. Ato janë hapësira të memories, vende ku historia ruhet, interpretohet dhe ritransmetohet.
Por mbi të gjitha, Simfonia e udhëtimeve është vepër e një poeti. Dhe poeti nuk sheh siç sheh thjesht udhëtari. Udhëtari regjistron. Poeti përjeton. Udhëtari sheh peizazhin; poeti kërkon shpirtin e tij.
Yllka Filipi e ka shprehur këtë në një formulim domethënës: poeti nuk i prek hapësirat vetëm “me këmbë”, por “me shpirt”. Kjo është një nga çelësat interpretues të librit. Peizazhi nuk është dekor. Natyra nuk është vetëm sfond. Qyteti nuk është vetëm arkitekturë. Secila hapësirë kalon përmes filtrit të ndjeshmërisë poetike dhe shndërrohet në përvojë estetike.
Procesi mund të përmblidhet kështu:realiteti bëhet përjetim; përjetimi bëhet meditim; meditimi bëhet imazh; dhe imazhi bëhet poezi. Pikërisht këtu proza e Mehmetit fiton ritëm poetik. Gjuha e tij është e rrjedhshme dhe e pasur, ndërsa përshkrimi, reflektimi, kujtesa dhe ndjeshmëria poetike ndërthuren natyrshëm. Gjuha nuk shërben vetëm për të treguar udhëtimin. Ajo shërben për ta përjetuar, interpretuar dhe shndërruar atë në art.
Në pikëpamje strukturore, Simfonia e udhëtimeve është një vepër me natyrë të theksuar ndërzhanrore. Ajo ndërthur udhëpërshkrimin me esenë, ditarin me kujtesën, publicistikën kulturore me reflektimin historik dhe prozën me poezinë. Kjo përzierje nuk është rastësore. Vetë udhëpërshkrimi modern komunikon me historinë, gazetarinë, antropologjinë, autobiografinë dhe studimet kulturore.
Prandaj, vepra kërkon një lexim ndërdisiplinor. Edhe profili krijues i Adnan Mehmetit e ndihmon këtë lexim. Si poet, prozator, publicist, botues dhe figurë e rëndësishme e jetës kulturore shqiptaro-amerikane, ai e sjell në libër përvojën e individit, por edhe vështrimin e intelektualit që e vendos përvojën personale në marrëdhënie me historinë, kulturën dhe komunitetin.
Në fund, udhëtimi i Mehmetit fiton edhe një dimension filozofik. Njeriu niset për të parë botën, por gjatë rrugës zbulon veten. Niset për të njohur qytetet, por takon historinë. Niset për të parë monumentet, por ndeshet me kujtesën.Niset për të njohur kulturat e tjera, por rikthehet te pyetjet themelore mbi identitetin dhe përkatësinë. Në këtë pikë, udhëtimi bëhet metaforë e vetë ekzistencës njerëzore: nga vendlindja drejt botës, nga e kaluara drejt së tashmes, nga kujtesa drejt së ardhmes, dhe nga vetvetja drejt njohjes së vetvetes.
Përfundim
Pas leximit të librit me reportazhe Simfonia e udhëtimeve, mund të shtrojmë një pyetje themelore: Çfarë është në të vërtetë ky libër?Është udhëpërshkrim? Po. Është ditar? Po. Është ese? Në shumë faqe, po. Është dokument kulturor? Pa dyshim. Është libër kujtese? Edhe kjo. Por mbi të gjitha, është një vepër letrare mbi marrëdhënien e njeriut me botën, historinë, kujtesën dhe vetveten.
Në këtë kuptim, Adnan Mehmeti vazhdon, në mënyrën e tij, një traditë të madhe të letërsisë së udhëtimit: nga Herodoti te Marco Polo, nga Ibn Battuta te Byroni, nga Edith Durham te tradita shqiptare e udhëpërshkrimit me perfaqesues udhepershkrimet e Mitat Frasherit per Shqiperine perandorake te viteve 1908-1909, Vedat Kokona, Iasmail Kadare, Gjekë Marinaj etj, qe jane nga udhepershkrimet me te bukura te autoreve shqiptare.
Por Mehmeti i shton kësaj tradite një dimension veçanërisht të rëndësishëm për kohën tonë: udhëtimin e shqiptarit në botën globale pa humbur hartën e brendshme të atdheut. Kjo është ndoshta metafora më e bukur që mund t’i atribuohet kësaj vepre: Autori udhëton nëpër Amerikë dhe botë, por Shqipëria udhëton bashkë me të. Ai përshkon mijëra kilometra, por kujtesa nuk matet me kilometra. Ai ndryshon hapësira, por identiteti nuk përcaktohet nga largësia.
Ai takon qytetërime të tjera, por në pasqyrën e botës e sheh edhe më qartë fytyrën e vet. Prandaj, Simfonia e udhëtimeve mund të përkufizohet me një formulë që përmbledh thelbin e saj: Një udhëpërshkrim që shndërrohet në ese; një ese që ngrihet në poezi; një gjeografi që bëhet histori; një histori që bëhet kujtesë; një kujtesë që bëhet identitet; dhe një udhëtim nëpër botë që, në fund, shndërrohet në një udhëtim drejt vetvetes. Ky është, sipas meje, kuptimi më i thellë i Simfonisë së Adnan Mehmetit. Një simfoni jo vetëm e vendeve, por e kohëve. Jo vetëm e peizazheve, por e kujtimeve. Jo vetëm e qytetërimeve, por e njerëzve. Dhe mbi të gjitha, një simfoni e asaj që letërsia ka bërë gjithmonë: ta shndërrojë përvojën njerëzore në kujtesë dhe kujtesën në art.
I dashur mik Adnan,
ju nuk na keni sjellë vetëm një libër udhëtimesh. Na keni sjellë një hartë të përvojës suaj, një arkiv të kujtesës suaj dhe një pjesë të Shqipërisë që ka udhëtuar me ju nëpër botë.
Dhe kur një shkrimtar arrin ta shndërrojë udhëtimin e vet në një përvojë të përbashkët për lexuesin, atëherë udhëtimi i tij nuk përfundon me kthimin në shtëpi.Ai vazhdon në letërsi.
Urime Adi,
Urime Botuesve prestigjioz te Universitetit Europian te Tiranes!
Tiranë, më 4 shtator 2026



