Nga Klarita Selmani
Nga kafsha e natës te figura e nënës që ruan amanetin
Në netët e thella të Ballkanit, kur malet mbështillen me heshtje dhe fshatrat treten nën dritën e zbehtë të hënës, dëgjohet një thirrje e gjatë, dridhëse, që vjen nga larg. Është zëri i Çakallit të artë, kafshës që në disa të folme popullore shqiptare njihet me emrin ajkuna.
Ajkuna nuk është më e forta ndër grabitqarët. Nuk ka fuqinë e ujkut gri, as shpejtësinë e dhelprës së kuqe. Megjithatë, ajo zotëron një aftësi të jashtëzakonshme për të mbijetuar. Jeton pranë vendbanimeve, dëgjon çdo lëvizje, pret me durim dhe nuk harron. Ulërima e saj, që përshkon natën, është një kujtesë se bota e egër nuk fle kurrë dhe se asgjë nuk zhduket pa lënë gjurmë.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye, në imagjinatën e popujve të Ballkanit, ajkuna u shndërrua në simbol të një fuqie të heshtur: një fuqi që nuk vepron gjithmonë me dorën e vet, por ndikon thellë në shpirtin e të tjerëve. Kjo fuqi gjeti mishërimin e saj më të fuqishëm te gruaja dhe veçanërisht te nëna.
Në traditat e Shqipërisë, Greqisë, Malit të Zi, Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Kosovës, gruaja rrallë merrte armën në dorë. Por ajo mbante diçka po aq të fuqishme: kujtesën. Ajo ruante emrat e të vrarëve, historinë e familjes, plagët e pashëruara dhe detyrimin moral për të mos lejuar harresën. Burrat mund të mbanin pushkën, por gruaja mbante amanetin.
Në këtë kuptim, ajkuna e natës dhe nëna e shtëpisë ndajnë të njëjtën natyrë: vigjilencën, durimin dhe aftësinë për të ruajtur atë që nuk duhet të humbasë.
Në Këngët e Kreshnikëve dhe në Lahuta e Malcís, Ajkuna është nëna që vajton Omerin e vrarë. Ajo nuk hakmerret me dorën e saj. Nuk ngre armën. Por vajtimi i saj trondit malin, tokën dhe ndërgjegjen e njerëzve. Lotët e Ajkunës janë më shumë se dhimbje. Ata janë një urdhër moral: të mos harrohet emri i të rënit dhe të mos shuhet kërkimi për drejtësi.
Kështu, emri Ajkunë fiton një dimension arketipor. Ai lidhet me nënën që ruan kujtesën dhe e shndërron pikëllimin në amanet.
Në historinë e shoqërive tradicionale të Ballkanit, hakmarrja dhe vendeta nuk kanë qenë vetëm akte dhune, por mekanizma socialë për rivendosjen e asaj që komuniteti e konsideronte nder dhe drejtësi. Brenda këtij sistemi, figura e gruas – sidomos e nënës – ka luajtur një rol shumë më të thellë nga sa duket në pamje të parë.
Gruaja nuk e kryente hakmarrjen, por mund ta kushtëzonte moralisht. Ajo ruante kujtesën e të vrarit, artikulonte publikisht padrejtësinë, vinte në provë burrërinë e farefisit dhe e kthente dhimbjen në detyrim moral.
Në Kretë, studiuesi Andrea Lenakaki ka treguar se në mbishkrimet funerare moderne nënat dhe motrat firmosnin vargje ku deklaronin se armët e burrave ishin “haram” nëse nuk vepronin, se shpirti i tyre nuk do të gjente qetësi pa drejtësi dhe se i vdekuri “thërriste nga dheu”. Në këtë mënyrë, varri shndërrohej në një dokument publik dhe në një mjet të fuqishëm presioni moral mbi familjen dhe komunitetin.
Në traditën kretase, ashtu si në traditën shqiptare, fjala e dhënë ka peshë të shenjtë. Koncepti i besës, si garanci morale e premtimit dhe si detyrim për të respektuar fjalën e dhënë, gjen paralele të qarta në kulturën e Kretës, ku nderi dhe besnikëria ndaj fjalës kanë qenë për shekuj themele të marrëdhënieve shoqërore.
Fuqia e nënës nuk qëndronte te dhuna, por te aftësia për ta kthyer dhimbjen në detyrim moral. Një lot i saj mund të rëndonte më shumë se një armë. Një fjalë e saj mund të ndalte gjumin e burrave. Heshtja e saj mund të ishte më e rëndë se çdo akuzë. Kjo është psikologjia e amanetit: kujtesa që nuk lejon harresën dhe e bën nderin pjesë të ndërgjegjes së brezave.
Në malësinë e veriut të Shqipërisë, ku jeta është formësuar për shekuj mes kullave dhe shtigjeve të ashpra, nderi i familjes konsiderohej një nga vlerat më të shenjta. Kjo botë u rregullua nga Kanuni i Lekë Dukagjinit.
Tradita juridike që lidhet me emrin e Lekë Dukagjini u kristalizua në shekullin XV (rreth viteve 1450–1480), por rregullat që përmban janë shumë më të hershme dhe mbartin shtresa zakonore mesjetare dhe para-mesjetare. Ato u ruajtën gojarisht për shekuj dhe u mblodhën sistematikisht nga Shtjefën Gjeçovi në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Botimi i parë i plotë i Kanunit u realizua pas vdekjes së Gjeçovit, në vitin 1933, në Shkodër.
Kanuni nuk e krijoi gjakmarrjen, por përcaktoi rregullat e saj, kufijtë e saj dhe, mbi të gjitha, mundësitë për ta ndalur. Në të gjejmë parime të njohura si “Gjaku lahet me gjak”, por edhe norma po aq të rëndësishme si besa, ndërmjetësimi dhe falja. Pleqtë e fisit, miqtë dhe ndërmjetësit kishin detyrë të kërkonin pajtimin dhe të rikthenin ekuilibrin e komunitetit.
Pra, Kanuni nuk duhet parë vetëm si kod i gjakut, por si një sistem kompleks rregullash për ruajtjen e rendit në mungesë të institucioneve shtetërore.
Fenomeni i hakmarrjes nuk ka qenë vetëm shqiptar. Në Mal të Zi, në Bosnjë dhe Hercegovinë, në zonat malore të Greqisë dhe në pjesë të tjera të gadishullit, nderi familjar dhe përgjegjësia kolektive kanë luajtur rol qendror. Në Kosovë, lëvizja e pajtimit të gjaqeve e udhëhequr nga Anton Çetta tregoi se tradita mund të kthehet nga logjika e gjakut në logjikën e faljes.
Edhe sot, hija e kësaj tradite nuk është zhdukur plotësisht. Vendeta e ndodhur në Kretë në maj të vitit 2026 rikujtoi se, thellë në nënndërgjegjen e shoqërive ballkanike, vazhdon të ekzistojë tundimi për ta zëvendësuar drejtësinë me hakmarrje.
Por mesazhi i kohës sonë duhet të jetë i qartë: ne nuk jemi për hakmarrjen. Ne jemi për ligjin.
Jeta njerëzore është e shenjtë. Askush nuk ka të drejtë të marrë drejtësinë në duart e veta. Çdo akt hakmarrjeje krijon viktima të reja, zgjat urrejtjen, traumatizon fëmijët dhe e zhyt shoqërinë në një cikël të pafund dhimbjeje.
Për të mos pasur më hakmarrje, shoqëritë ballkanike duhet të forcojnë institucionet e drejtësisë, të edukojnë brezat me kulturën e paqes, të mbështesin psikologjikisht familjet e plagosura, të zhvillojnë mekanizma ndërmjetësimi dhe të mbrojnë fëmijët nga trashëgimia e urrejtjes.
Në këtë proces, roli i gruas mbetet vendimtar. Nëse dikur nëna ruante amanetin e gjakut, sot ajo mund të ruajë amanetin e jetës. Ajo mund të mësojë fëmijët se nderi nuk mbrohet me vrasje, por me dinjitet; se drejtësia kërkohet në gjykata dhe jo me armë; se kujtesa duhet të shërbejë për të ndërtuar paqe dhe jo për të ushqyer urrejtje.
Ajkunat e vërteta të Ballkanit nuk janë vetëm kafshët që ulërijnë në male. Ato janë gratë që ruajtën emrat e të rënëve, ushqyen kujtesën familjare, mësuan bijtë të mos harronin dhe e kthyen dhimbjen në mision. Dikur ky mision mund të lidhej me rivendosjen e nderit sipas zakoneve të kohës. Sot, ai duhet të lidhet me mbrojtjen e jetës dhe me ndërtimin e një shoqërie ku drejtësia i përket vetëm ligjit.
Në netët e Ballkanit, zëri i ajkunës dhe zëri i nënës duket sikur bashkohen. Njëri vjen nga natyra e egër. Tjetri nga thellësia e shpirtit njerëzor. Të dy kujtojnë se asgjë e shenjtë nuk duhet harruar.
Por mësimi më i rëndësishëm i historisë sonë është ky:
Burrat mund të kenë shkruar ngjarjet me armë, por gratë i kanë mbajtur gjallë me lot, me fjalë dhe me amanet.
Dhe sot, amaneti më i lartë nuk është hakmarrja.
Është drejtësia.
Është pajtimi.
Është mbrojtja e jetës njerëzore.



