Ismail Qemali dhe Britania e Madhe: Diplomacia e një kombi në kërkim të shtetit

E premte, 20 Nëntor, 2026
E premte, 20 Nëntor, 2026

Ismail Qemali dhe Britania e Madhe: Diplomacia e një kombi në kërkim të shtetit

Nga Rafael Floqi 

Historia e Ismail Qemalit është trajtuar kryesisht përmes aktit të 28 Nëntorit 1912, kur ai shpalli Pavarësinë e Shqipërisë në Vlorë. Por përpara se të bëhej themeluesi i shtetit shqiptar, ai kishte qenë një administrator i lartë osman, reformator liberal, opozitar i sulltan Abdylhamitit II dhe diplomat që njihte mekanizmat e politikës evropiane. Një nga dimensionet më interesante të veprimtarisë së tij mbetet marrëdhënia me Britaninë e Madhe. Për Ismail Qemalin, Londra nuk ishte thjesht kryeqyteti i një perandorie të fuqishme, por qendra e një sistemi politik që ai admironte dhe një fuqi ndërkombëtare, mbështetjen e së cilës shpresonte ta siguronte për interesat shqiptare.¹

Një këndvështrim të rëndësishëm mbi këtë marrëdhënie ofron historiania Esma Karadağ në studimin Late Ottoman Perspectives on the South African War (1899–1902): The Work of Ismail Kemal Vlora, mbrojtur në Universitetin e Cape Town më 2018. Përmes kujtimeve të Ismail Qemalit, dokumenteve osmane, shtypit britanik dhe literaturës diplomatike, autorja zbulon një figurë më komplekse sesa portreti tradicional i patriotit shqiptar: një politikan që përpiqej të shfrytëzonte rivalitetet ndërmjet fuqive evropiane për të realizuar objektivat e tij. Anglofilia e Ismail Qemalit nuk ishte vetëm një preferencë kulturore, por edhe një instrument diplomatik, megjithëse simpatia e tij për Britaninë nuk nënkuptonte domosdoshmërisht mbështetje britanike për Shqipërinë.²

Nga reformatori osman te diplomati shqiptar

Ismail Qemali i përkiste brezit të administratorëve osmanë që kishin kuptuar se mbijetesa e Perandorisë Osmane kërkonte reforma të thella institucionale. Përvoja në administratën perandorake, njohja e gjuhëve të huaja dhe kontaktet me qarqet politike evropiane e kishin bindur se absolutizmi nuk mund të garantonte stabilitetin e një shteti shumëkombësh. Në fillimet e veprimtarisë së tij, ai nuk ishte përkrahës i shkëputjes së menjëhershme të Shqipërisë nga Perandoria Osmane, por synonte decentralizimin, reforma administrative dhe autonominë shqiptare brenda strukturës perandorake. Ky qëndrim buronte nga një vlerësim realist i rrethanave ballkanike: shqiptarët nuk kishin një shtet të pavarur dhe territoret e tyre kërcënoheshin nga ambiciet e fqinjëve. Shkëputja pa mbështetje ndërkombëtare mund të sillte copëtimin e vendit.³

Në këtë kontekst, modeli britanik i qeverisjes parlamentare u bë një referencë për mendimin politik të Ismail Qemalit. Karadağ e vendos atë në grupin e intelektualëve osmanë që admironin institucionet britanike, liritë kushtetuese dhe sistemin parlamentar, në dallim nga qarqet që kërkonin mbështetje te Franca apo Gjermania. Për Ismail Qemalin, reforma politike kërkonte edhe një orientim të ri ndërkombëtar, që do ta largonte Perandorinë Osmane nga izolimi diplomatik. Britania dukej partneri më i përshtatshëm për këtë projekt.⁴

Britania si kundërpeshë ndaj Rusisë dhe pansllavizmit

Një element themelor i anglofilisë së Ismail Qemalit ishte qëndrimi ndaj Rusisë. Në shekullin XIX, rivaliteti ruso-britanik përbënte një nga boshtet e politikës evropiane. Rusia synonte zgjerimin e ndikimit në Ballkan dhe kontrollin strategjik të ngushticave që lidhnin Detin e Zi me Mesdheun. Britania, përkundrazi, kishte interesa në ruajtjen e ekuilibrit evropian dhe në mbrojtjen e rrugëve tregtare drejt Indisë. Për një politikan shqiptar, politika pansllaviste ruse dhe mbështetja e Shën Petersburgut për shtetet sllave të Ballkanit përbënin kërcënime të drejtpërdrejta ndaj interesave kombëtare.

Shqetësimi i Ismail Qemalit për Rusinë shfaqet në memorandumin reformues të vitit 1897, në shkrimet politike dhe në kujtimet e botuara më 1920. Në këtë këndvështrim, Britania paraqitej si kundërpeshë e mundshme ndaj ekspansionit rus. Lufta e Krimesë e viteve 1853–1856 kishte krijuar një precedent: Britania dhe Franca kishin ndërhyrë në mbështetje të Perandorisë Osmane kundër Rusisë. Ismail Qemali e interpretonte këtë përvojë si dëshmi se Londra mund të mbronte interesat e një shteti mysliman kur ato përputheshin me interesat britanike. Megjithatë, kjo ishte një llogaritje politike dhe jo një garanci për të ardhmen e Shqipërisë.⁵

Arratisja e vitit 1900 dhe mbrojtja diplomatike britanike

Një nga episodet më domethënëse të marrëdhënieve të Ismail Qemalit me Britaninë ndodhi më 1 maj 1900. Marrëdhëniet e tij me sulltan Abdylhamitin II ishin përkeqësuar ndjeshëm. Propozimet për reforma dhe kontaktet me qarqet liberale evropiane e kishin bërë të dyshimtë në sytë e Pallatit të Jëlldëzit. Emërimin si guvernator të Tripolit, Ismail Qemali e interpretoi si një formë internimi politik. Në vend që të pranonte detyrën, ai vendosi të largohej nga Stambolli. Sipas dokumentacionit të analizuar nga Karadağ, Ismail Qemali, së bashku me tre djemtë e tij, hipi në jahtin e ambasadorit britanik dhe kërkoi mbrojtje më 1 maj 1900.⁶

Ky ishte një akt me rëndësi diplomatike. Një funksionar i lartë osman po kërkonte mbrojtjen e përfaqësisë së një fuqie të huaj për t’i shpëtuar kontrollit të qeverisë së vet. Sulltani u përpoq ta minimizonte incidentin, duke argumentuar se Ismail Qemali mund të largohej lirisht dhe nuk kishte nevojë ta bënte këtë në mënyrë të fshehtë. Megjithatë, shtypi britanik e paraqiti ndryshe ngjarjen. Gazeta London Evening Standard, më 2 maj 1900, e interpretoi emërimin në Tripoli si praktikisht të barasvlershëm me internimin, ndërsa Derby Daily Telegraph, një ditë më vonë, raportoi kënaqësinë e qarqeve liberale osmane për ndërhyrjen britanike.⁷

Madje ambasadorit Sir Philip Currie, i cili e lidhte pakënaqësinë e sulltanit ndaj Ismail Qemalit me orientimin e tij probritanik. Madje, sipas studimit, një përpjekje e mëparshme për emërimin e tij në Tripoli, më 1895, kishte hasur kundërshtimin francez, sepse Parisi nuk dëshironte një guvernator anglofil pranë Tunizisë, që ndodhej nën protektoratin francez. Kështu, Ismail Qemali ishte bërë pjesë e rivaliteteve diplomatike ndërmjet Londrës dhe Parisit shumë përpara shpalljes së Pavarësisë. Arratisja e tij shënoi kalimin nga karriera administrative osmane në veprimtarinë politike ndërkombëtare.⁸

Londra dhe rrjeti i marrëdhënieve politike

Pas largimit nga Stambolli, Ismail Qemali u përpoq të ndërtonte një profil të ri politik në Evropë. Ai nuk kërkonte vetëm strehim, por synonte të krijonte marrëdhënie me politikanë, diplomatë dhe gazetarë që mund të ndikonin në opinionin publik dhe në vendimmarrjen e qeverive evropiane. Një episod simbolik ishte pjesëmarrja e tij në ceremonitë mortore të mbretëreshës Viktoria, më 1901. Ismail Qemali shkoi në Londër dhe shprehu publikisht dhimbjen për vdekjen e monarkes. Shtypi britanik i kushtoi vëmendje këtij gjesti, duke e paraqitur si dëshmi të simpatisë së tij për Britaninë.⁹

Për një politikan osman në mërgim, kontakte të tilla kishin domethënie diplomatike. Ato forconin imazhin e tij si përfaqësues i një orientimi liberal dhe krijonin mundësi për të paraqitur pikëpamjet e veta. Ismail Qemali admironte traditën parlamentare britanike, ekuilibrin ndërmjet monarkisë dhe institucioneve përfaqësuese, si edhe përgjegjësinë e qeverisë përpara ligjit. Megjithatë, admirimi për institucionet britanike nuk duhet ngatërruar me një marrëveshje politike. Britania ndiqte interesat e saj strategjike dhe nuk kishte marrë përsipër mbrojtjen e aspiratave kombëtare shqiptare.

Kongresi i Parisit i vitit 1902 dhe ndërhyrja evropiane

Në fillim të shekullit XX, opozita osmane ishte e përçarë ndërmjet reformatorëve që kërkonin ndryshime të brendshme dhe atyre që besonin se ndërhyrja evropiane ishte e domosdoshme. Ismail Qemali u bë një nga përfaqësuesit e grupit të dytë. Në Kongresin e Xhonturqve, të mbajtur në Paris më 1902, ai u afrua me Princ Sabahaddinin dhe përkrahësit e decentralizimit. Përballë tyre qëndronte grupi i Ahmed Rizait, i cili kundërshtonte ndërhyrjen e fuqive të huaja në punët e brendshme osmane.¹⁰

Debati prekte një çështje themelore: a mund të shpëtohej Perandoria Osmane përmes mbështetjes së fuqive evropiane, apo një mbështetje e tillë do ta kthente atë në objekt të ambicieve imperialiste? Ismail Qemali mendonte se presioni diplomatik ndërkombëtar mund ta detyronte sulltanin të pranonte reforma kushtetuese. Kundërshtarët argumentonin se fuqitë e mëdha do ta shfrytëzonin dobësinë osmane për interesat e tyre. Nga këndvështrimi shqiptar, strategjia e Ismail Qemalit kishte një logjikë: pa mbështetje ndërkombëtare, kërkesat për autonomi dhe më vonë për pavarësi rrezikonin të mbeteshin pa mbrojtje.

Plani i vitit 1903: kontaktet me Ministrinë e Jashtme britanike

Një nga pjesët më interesante të studimit të Karadağ lidhet me përpjekjen e vitit 1903 për të rrëzuar regjimin e Abdylhamitit II. Ismail Qemali ishte drejtues i një organizate liberale osmane që synonte ndryshimin e regjimit. Sipas kujtimeve të tij, ai zhvilloi kontakte me zyrtarë të lartë britanikë, ndër të cilët përmendet Lord Sanderson, nënsekretar i përhershëm në Ministrinë e Jashtme britanike. Ismail Qemali pretendonte se kishte siguruar mirëkuptimin e qarqeve britanike për një veprim politik kundër sulltanit.¹¹

Në planet e përshkruara në burimet e studimit përmendej edhe mundësia e dërgimit të një flote britanike pranë Beshikës, në zonën e Dardaneleve, për të penguar një ndërhyrje të mundshme ruse. Kjo tregon se Ismail Qemali mendonte në terma strategjikë ndërkombëtarë. Ai nuk synonte thjesht ndryshimin e qeverisë në Stamboll, por kërkonte të siguronte që Rusia të mos përfitonte nga një krizë e brendshme osmane. Britania, ndërkohë, ishte e shqetësuar edhe nga zgjerimi i ndikimit gjerman, veçanërisht përmes projektit të hekurudhës së Bagdadit.

Megjithatë,nuk është identifikuar në arkivat zyrtare britanike një dokument që të vërtetojë përfundimisht angazhimin e qeverisë britanike në planin e vitit 1903. Pretendimet për mbështetje duhen lexuar kryesisht si dëshmi të Ismail Qemalit dhe interpretime të historianëve, jo si provë e një marrëveshjeje të konfirmuar. Plani dështoi, por episodi dëshmon ambicien e tij diplomatike dhe përpjekjen për të kërkuar mbështetje në qendrat e pushtetit evropian.¹²

Çështja shqiptare merr përparësi ndaj reformimit të Perandorisë

Përvoja e viteve 1900–1903 ndikoi në formimin e Ismail Qemalit si politikan ndërkombëtar. Ai kuptoi se çështjet kombëtare nuk mund të zgjidheshin vetëm përmes lëvizjeve të brendshme. Vendimet për të ardhmen e Ballkanit merreshin edhe në Londër, Vjenë, Romë, Paris dhe Shën Petersburg. Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, Ismail Qemali u rikthye në politikën parlamentare osmane, por shpejt u përplas me tendencat centralizuese të Komitetit Bashkim e Përparim. Kjo përplasje përforcoi bindjen se autonomia shqiptare nuk mund të mbështetej vetëm në premtimet kushtetuese të Stambollit.¹³

Në këtë periudhë, diplomacia e tij nisi të orientohej gjithnjë e më shumë drejt mbrojtjes së interesave shqiptare. Ai përpiqej të bindte qarqet evropiane se shqiptarët përbënin një komb me identitet të veçantë dhe se ruajtja e të drejtave të tyre ishte e domosdoshme për stabilitetin ballkanik. Kjo ishte një mënyrë për ta paraqitur çështjen shqiptare jo thjesht si problem të brendshëm osman, por si çështje të ekuilibrit evropian. Pikërisht këtu qëndronte përvoja e tij diplomatike: kërkesat kombëtare duhej të formuloheshin në një gjuhë që fuqitë e mëdha ta kuptonin përmes interesave të tyre.

Pavarësia e Shqipërisë dhe kërkesa drejtuar Londrës

Me shpërthimin e Luftës së Parë Ballkanike në tetor 1912, situata ndryshoi rrënjësisht. Rreziku i copëtimit të territoreve shqiptare ndërmjet shteteve fqinje e bëri pavarësinë një domosdoshmëri politike. Ismail Qemali përdori përvojën dhe kontaktet ndërkombëtare për të kërkuar mbështetje për shtetin e ardhshëm shqiptar. Më 28 nëntor 1912, Kuvendi i Vlorës shpalli Pavarësinë e Shqipërisë. Ismail Qemali u bë kryeministër dhe ministër i Punëve të Jashtme i Qeverisë së Përkohshme.

Një nga veprimet e para ishte njoftimi i fuqive të mëdha dhe kërkesa për njohjen e realitetit të ri politik. Studimi i Karadağ riprodhon pjesë të telegramit që Ismail Qemali i drejtoi qeverisë britanike. Në të, ai njoftonte se përfaqësuesit e krahinave shqiptare, pa dallim feje, kishin shpallur pavarësinë dhe kishin krijuar një qeveri të përkohshme për mbrojtjen e të drejtave kombëtare, të kërcënuara nga përparimi i ushtrive fqinje.¹⁴

Telegrami përfundonte me kërkesën që qeveria e Madhërisë së Tij Britanike të njihte ndryshimin në jetën politike të kombit shqiptar. Ky dokument është veçanërisht domethënës. Ai tregon se lidhja e Ismail Qemalit me Londrën nuk mbeti një preferencë ideologjike e viteve të mërgimit, por u shndërrua në një kanal konkret të diplomacisë së shtetit të ri shqiptar.

Konferenca e Londrës: shpresat dhe kufijtë e diplomacisë britanike

Pas shpalljes së Pavarësisë, fati i Shqipërisë kaloi në tryezën e diplomacisë evropiane. Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbledhur në fund të vitit 1912, u bë institucioni ku fuqitë e mëdha diskutuan statusin dhe kufijtë e Shqipërisë. Britania, si vend pritës dhe një nga fuqitë vendimmarrëse, luajti rol të rëndësishëm në këtë proces. Ministri i Jashtëm britanik, Sir Edward Grey, kërkonte ruajtjen e ekuilibrit evropian dhe shmangien e një konflikti më të gjerë ndërmjet fuqive.¹⁵

Për Ismail Qemalin, objektivi ishte mbrojtja e pavarësisë dhe e territoreve shqiptare. Por interesat britanike nuk përputheshin plotësisht me kërkesat kombëtare. Londra ishte e interesuar të ruante marrëdhëniet me fuqitë e tjera dhe të gjente një kompromis diplomatik. Vendimet e vitit 1913 kontribuuan në njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë si principatë e veçantë, por kufijtë e përcaktuar lanë jashtë saj territore të gjera të banuara nga shqiptarë.

Kjo ishte një arritje dhe një humbje njëkohësisht. Shqipëria fitoi pozitë ndërkombëtare të veçantë, por nuk arriti bashkimin e të gjitha trevave shqiptare. Përvoja dëshmoi kufijtë e strategjisë së Ismail Qemalit: marrëdhëniet personale dhe simpatitë politike nuk mjaftonin për të ndryshuar interesat strategjike të fuqive të mëdha. Ky vlerësim i Konferencës së Londrës është kontekst historik plotësues, pasi studimi i Karadağ përqendrohet kryesisht te veprimtaria e mëparshme e Ismail Qemalit.

Diplomacia e një kombi pa shtet

Ismail Qemalin nuk qe vetëm si figurë heroike, por kishte edhe kontradiktat e mendimit të tij politik. Ai admironte lirinë parlamentare britanike dhe kërkonte mbështetje për reformimin e një perandorie autoritare, ndërsa njëkohësisht mbronte publikisht disa aspekte të politikës koloniale britanike. Vepra e tij mbi Transvaalin, e botuar më 1900 dhe e përkthyer në disa gjuhë, përfshirë anglishten në The Fortnightly Review më 1901, është dëshmi e këtij orientimi. Karadağ e interpreton si përpjekje për të legjitimuar imperializmin britanik, por edhe si një mundësi afrimi politik me Londrën.¹⁶

Megjithatë, është e nevojshme të identifikohet edhe motivi pragmatik. Ismail Qemali ishte politikan i një kombi që nuk kishte shtet dhe nuk zotëronte mjetet ushtarake apo ekonomike për të mbrojtur vetë interesat e tij. Ai e dinte se mbijetesa politike e shqiptarëve varej pjesërisht nga mënyra se si fuqitë evropiane do ta interpretonin çështjen shqiptare. Në këtë kuptim, afrimi me Britaninë mund të shihet si përpjekje për të siguruar një mbështetje ndërkombëtare që shqiptarëve u mungonte, pa përjashtuar kritikën ndaj idealizimit të politikës koloniale.

Marrëdhëniet e Ismail Qemalit me Britaninë e Madhe përbëjnë kështu një kapitull të rëndësishëm të historisë diplomatike shqiptare. Ato filluan si admirim për institucionet liberale britanike, u zhvilluan përmes kontakteve me diplomatët dhe politikanët e Londrës dhe u shndërruan në përpjekje për të siguruar mbështetje ndërkombëtare. Arratisja e vitit 1900, kontaktet e vitit 1903 dhe kërkesa për njohjen e Pavarësisë në vitin 1912 tregojnë vazhdimësinë e këtij orientimi.

Ismail Qemali kuptoi se Shqipëria nuk mund të lindte si shtet vetëm me një akt politik në Vlorë. Pavarësia duhej të mbrohej edhe përpara kancelarive të Evropës. Trashëgimia e tij diplomatike qëndron në kuptimin se një komb i vogël nuk mund të mbështetet vetëm te drejtësia e kauzës së vet, por duhet të njohë dhe të përdorë ekuilibrat e fuqisë ndërkombëtare. Britania nuk ia dha Shqipërisë pavarësinë, por marrëdhëniet me Londrën ishin pjesë e përpjekjes shumëvjeçare të Ismail Qemalit për ta bërë çështjen shqiptare të dëgjueshme në politikën evropiane. Pikërisht kjo aftësi për ta nxjerrë çështjen shqiptare nga kufijtë e Perandorisë Osmane dhe për ta vendosur në tryezën e diplomacisë ndërkombëtare e bën atë jo vetëm themelues të shtetit, por edhe një nga arkitektët e diplomacisë moderne shqiptare.

Fusnotat – Stili Chicago

  1. Ismail Kemal Bey, The Memoirs of Ismail Kemal Bey (London: Constable and Company, 1920); Esma Karadağ, Late Ottoman Perspectives on the South African War (1899–1902): The Work of Ismail Kemal Vlora (tezë masteri, University of Cape Town, 2018), kap. 2–3.
  2. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, hyrja dhe kap. 3.
  3. Ismail Kemal Bey, Memoirs; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2.
  4. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3; M. Şükrü Hanioğlu, The Young Turks in Opposition (New York: Oxford University Press, 1995).
  5. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 5; Ismail Kemal Bey, Memoirs.
  6. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2; Ismail Kemal Bey, Memoirs.
  7. “Flight of a Governor,” London Evening Standard, 2 maj 1900; “The British Ambassador and the Escape of Ismail Kemal Bey,” Derby Daily Telegraph, 3 maj 1900; “A Turk Disappears,” The New York Times, 2 maj 1900.
  8. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2–3.
  9. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  10. M. Şükrü Hanioğlu, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908 (New York: Oxford University Press, 2001); Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  11. Ismail Kemal Bey, Memoirs, 387–397; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  12. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3. Autorja vëren mungesën e një dokumenti zyrtar britanik që të konfirmojë mbështetjen për planin.
  13. Ismail Kemal Bey, Memoirs; Hanioğlu, Preparation for a Revolution.
  14. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2, pjesa mbi shpalljen e Pavarësisë dhe telegramin drejtuar qeverisë britanike.
  15. Për Konferencën e Londrës dhe politikën britanike më 1912–1913, ky paragraf mbështetet në kontekstin e përgjithshëm historik, jo në një analizë të hollësishme të Karadağ. Për citim përfundimtar akademik nevojitet një burim i veçantë mbi Konferencën e Ambasadorëve.
  16. Ismail Kemal, “The Transvaal Question from the Mussulman Point of View,” The Fortnightly Review 69 (janar 1901): 147–173; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 6.

Materialet e publikuara nga “Diaspora Shqiptare” janë të mbrojtura nga të drejtat e autorit. Rishpërndarja, riprodhimi, modifikimi apo përdorimi i tyre, i pjesshëm ose i plotë, pa lejen e shprehur të redaksisë, është i ndaluar dhe shkel ligjet mbi të drejtat e pronës intelektuale.

Nga Rafael Floqi 

Historia e Ismail Qemalit është trajtuar kryesisht përmes aktit të 28 Nëntorit 1912, kur ai shpalli Pavarësinë e Shqipërisë në Vlorë. Por përpara se të bëhej themeluesi i shtetit shqiptar, ai kishte qenë një administrator i lartë osman, reformator liberal, opozitar i sulltan Abdylhamitit II dhe diplomat që njihte mekanizmat e politikës evropiane. Një nga dimensionet më interesante të veprimtarisë së tij mbetet marrëdhënia me Britaninë e Madhe. Për Ismail Qemalin, Londra nuk ishte thjesht kryeqyteti i një perandorie të fuqishme, por qendra e një sistemi politik që ai admironte dhe një fuqi ndërkombëtare, mbështetjen e së cilës shpresonte ta siguronte për interesat shqiptare.¹

Një këndvështrim të rëndësishëm mbi këtë marrëdhënie ofron historiania Esma Karadağ në studimin Late Ottoman Perspectives on the South African War (1899–1902): The Work of Ismail Kemal Vlora, mbrojtur në Universitetin e Cape Town më 2018. Përmes kujtimeve të Ismail Qemalit, dokumenteve osmane, shtypit britanik dhe literaturës diplomatike, autorja zbulon një figurë më komplekse sesa portreti tradicional i patriotit shqiptar: një politikan që përpiqej të shfrytëzonte rivalitetet ndërmjet fuqive evropiane për të realizuar objektivat e tij. Anglofilia e Ismail Qemalit nuk ishte vetëm një preferencë kulturore, por edhe një instrument diplomatik, megjithëse simpatia e tij për Britaninë nuk nënkuptonte domosdoshmërisht mbështetje britanike për Shqipërinë.²

Nga reformatori osman te diplomati shqiptar

Ismail Qemali i përkiste brezit të administratorëve osmanë që kishin kuptuar se mbijetesa e Perandorisë Osmane kërkonte reforma të thella institucionale. Përvoja në administratën perandorake, njohja e gjuhëve të huaja dhe kontaktet me qarqet politike evropiane e kishin bindur se absolutizmi nuk mund të garantonte stabilitetin e një shteti shumëkombësh. Në fillimet e veprimtarisë së tij, ai nuk ishte përkrahës i shkëputjes së menjëhershme të Shqipërisë nga Perandoria Osmane, por synonte decentralizimin, reforma administrative dhe autonominë shqiptare brenda strukturës perandorake. Ky qëndrim buronte nga një vlerësim realist i rrethanave ballkanike: shqiptarët nuk kishin një shtet të pavarur dhe territoret e tyre kërcënoheshin nga ambiciet e fqinjëve. Shkëputja pa mbështetje ndërkombëtare mund të sillte copëtimin e vendit.³

Në këtë kontekst, modeli britanik i qeverisjes parlamentare u bë një referencë për mendimin politik të Ismail Qemalit. Karadağ e vendos atë në grupin e intelektualëve osmanë që admironin institucionet britanike, liritë kushtetuese dhe sistemin parlamentar, në dallim nga qarqet që kërkonin mbështetje te Franca apo Gjermania. Për Ismail Qemalin, reforma politike kërkonte edhe një orientim të ri ndërkombëtar, që do ta largonte Perandorinë Osmane nga izolimi diplomatik. Britania dukej partneri më i përshtatshëm për këtë projekt.⁴

Britania si kundërpeshë ndaj Rusisë dhe pansllavizmit

Një element themelor i anglofilisë së Ismail Qemalit ishte qëndrimi ndaj Rusisë. Në shekullin XIX, rivaliteti ruso-britanik përbënte një nga boshtet e politikës evropiane. Rusia synonte zgjerimin e ndikimit në Ballkan dhe kontrollin strategjik të ngushticave që lidhnin Detin e Zi me Mesdheun. Britania, përkundrazi, kishte interesa në ruajtjen e ekuilibrit evropian dhe në mbrojtjen e rrugëve tregtare drejt Indisë. Për një politikan shqiptar, politika pansllaviste ruse dhe mbështetja e Shën Petersburgut për shtetet sllave të Ballkanit përbënin kërcënime të drejtpërdrejta ndaj interesave kombëtare.

Shqetësimi i Ismail Qemalit për Rusinë shfaqet në memorandumin reformues të vitit 1897, në shkrimet politike dhe në kujtimet e botuara më 1920. Në këtë këndvështrim, Britania paraqitej si kundërpeshë e mundshme ndaj ekspansionit rus. Lufta e Krimesë e viteve 1853–1856 kishte krijuar një precedent: Britania dhe Franca kishin ndërhyrë në mbështetje të Perandorisë Osmane kundër Rusisë. Ismail Qemali e interpretonte këtë përvojë si dëshmi se Londra mund të mbronte interesat e një shteti mysliman kur ato përputheshin me interesat britanike. Megjithatë, kjo ishte një llogaritje politike dhe jo një garanci për të ardhmen e Shqipërisë.⁵

Arratisja e vitit 1900 dhe mbrojtja diplomatike britanike

Një nga episodet më domethënëse të marrëdhënieve të Ismail Qemalit me Britaninë ndodhi më 1 maj 1900. Marrëdhëniet e tij me sulltan Abdylhamitin II ishin përkeqësuar ndjeshëm. Propozimet për reforma dhe kontaktet me qarqet liberale evropiane e kishin bërë të dyshimtë në sytë e Pallatit të Jëlldëzit. Emërimin si guvernator të Tripolit, Ismail Qemali e interpretoi si një formë internimi politik. Në vend që të pranonte detyrën, ai vendosi të largohej nga Stambolli. Sipas dokumentacionit të analizuar nga Karadağ, Ismail Qemali, së bashku me tre djemtë e tij, hipi në jahtin e ambasadorit britanik dhe kërkoi mbrojtje më 1 maj 1900.⁶

Ky ishte një akt me rëndësi diplomatike. Një funksionar i lartë osman po kërkonte mbrojtjen e përfaqësisë së një fuqie të huaj për t’i shpëtuar kontrollit të qeverisë së vet. Sulltani u përpoq ta minimizonte incidentin, duke argumentuar se Ismail Qemali mund të largohej lirisht dhe nuk kishte nevojë ta bënte këtë në mënyrë të fshehtë. Megjithatë, shtypi britanik e paraqiti ndryshe ngjarjen. Gazeta London Evening Standard, më 2 maj 1900, e interpretoi emërimin në Tripoli si praktikisht të barasvlershëm me internimin, ndërsa Derby Daily Telegraph, një ditë më vonë, raportoi kënaqësinë e qarqeve liberale osmane për ndërhyrjen britanike.⁷

Madje ambasadorit Sir Philip Currie, i cili e lidhte pakënaqësinë e sulltanit ndaj Ismail Qemalit me orientimin e tij probritanik. Madje, sipas studimit, një përpjekje e mëparshme për emërimin e tij në Tripoli, më 1895, kishte hasur kundërshtimin francez, sepse Parisi nuk dëshironte një guvernator anglofil pranë Tunizisë, që ndodhej nën protektoratin francez. Kështu, Ismail Qemali ishte bërë pjesë e rivaliteteve diplomatike ndërmjet Londrës dhe Parisit shumë përpara shpalljes së Pavarësisë. Arratisja e tij shënoi kalimin nga karriera administrative osmane në veprimtarinë politike ndërkombëtare.⁸

Londra dhe rrjeti i marrëdhënieve politike

Pas largimit nga Stambolli, Ismail Qemali u përpoq të ndërtonte një profil të ri politik në Evropë. Ai nuk kërkonte vetëm strehim, por synonte të krijonte marrëdhënie me politikanë, diplomatë dhe gazetarë që mund të ndikonin në opinionin publik dhe në vendimmarrjen e qeverive evropiane. Një episod simbolik ishte pjesëmarrja e tij në ceremonitë mortore të mbretëreshës Viktoria, më 1901. Ismail Qemali shkoi në Londër dhe shprehu publikisht dhimbjen për vdekjen e monarkes. Shtypi britanik i kushtoi vëmendje këtij gjesti, duke e paraqitur si dëshmi të simpatisë së tij për Britaninë.⁹

Për një politikan osman në mërgim, kontakte të tilla kishin domethënie diplomatike. Ato forconin imazhin e tij si përfaqësues i një orientimi liberal dhe krijonin mundësi për të paraqitur pikëpamjet e veta. Ismail Qemali admironte traditën parlamentare britanike, ekuilibrin ndërmjet monarkisë dhe institucioneve përfaqësuese, si edhe përgjegjësinë e qeverisë përpara ligjit. Megjithatë, admirimi për institucionet britanike nuk duhet ngatërruar me një marrëveshje politike. Britania ndiqte interesat e saj strategjike dhe nuk kishte marrë përsipër mbrojtjen e aspiratave kombëtare shqiptare.

Kongresi i Parisit i vitit 1902 dhe ndërhyrja evropiane

Në fillim të shekullit XX, opozita osmane ishte e përçarë ndërmjet reformatorëve që kërkonin ndryshime të brendshme dhe atyre që besonin se ndërhyrja evropiane ishte e domosdoshme. Ismail Qemali u bë një nga përfaqësuesit e grupit të dytë. Në Kongresin e Xhonturqve, të mbajtur në Paris më 1902, ai u afrua me Princ Sabahaddinin dhe përkrahësit e decentralizimit. Përballë tyre qëndronte grupi i Ahmed Rizait, i cili kundërshtonte ndërhyrjen e fuqive të huaja në punët e brendshme osmane.¹⁰

Debati prekte një çështje themelore: a mund të shpëtohej Perandoria Osmane përmes mbështetjes së fuqive evropiane, apo një mbështetje e tillë do ta kthente atë në objekt të ambicieve imperialiste? Ismail Qemali mendonte se presioni diplomatik ndërkombëtar mund ta detyronte sulltanin të pranonte reforma kushtetuese. Kundërshtarët argumentonin se fuqitë e mëdha do ta shfrytëzonin dobësinë osmane për interesat e tyre. Nga këndvështrimi shqiptar, strategjia e Ismail Qemalit kishte një logjikë: pa mbështetje ndërkombëtare, kërkesat për autonomi dhe më vonë për pavarësi rrezikonin të mbeteshin pa mbrojtje.

Plani i vitit 1903: kontaktet me Ministrinë e Jashtme britanike

Një nga pjesët më interesante të studimit të Karadağ lidhet me përpjekjen e vitit 1903 për të rrëzuar regjimin e Abdylhamitit II. Ismail Qemali ishte drejtues i një organizate liberale osmane që synonte ndryshimin e regjimit. Sipas kujtimeve të tij, ai zhvilloi kontakte me zyrtarë të lartë britanikë, ndër të cilët përmendet Lord Sanderson, nënsekretar i përhershëm në Ministrinë e Jashtme britanike. Ismail Qemali pretendonte se kishte siguruar mirëkuptimin e qarqeve britanike për një veprim politik kundër sulltanit.¹¹

Në planet e përshkruara në burimet e studimit përmendej edhe mundësia e dërgimit të një flote britanike pranë Beshikës, në zonën e Dardaneleve, për të penguar një ndërhyrje të mundshme ruse. Kjo tregon se Ismail Qemali mendonte në terma strategjikë ndërkombëtarë. Ai nuk synonte thjesht ndryshimin e qeverisë në Stamboll, por kërkonte të siguronte që Rusia të mos përfitonte nga një krizë e brendshme osmane. Britania, ndërkohë, ishte e shqetësuar edhe nga zgjerimi i ndikimit gjerman, veçanërisht përmes projektit të hekurudhës së Bagdadit.

Megjithatë,nuk është identifikuar në arkivat zyrtare britanike një dokument që të vërtetojë përfundimisht angazhimin e qeverisë britanike në planin e vitit 1903. Pretendimet për mbështetje duhen lexuar kryesisht si dëshmi të Ismail Qemalit dhe interpretime të historianëve, jo si provë e një marrëveshjeje të konfirmuar. Plani dështoi, por episodi dëshmon ambicien e tij diplomatike dhe përpjekjen për të kërkuar mbështetje në qendrat e pushtetit evropian.¹²

Çështja shqiptare merr përparësi ndaj reformimit të Perandorisë

Përvoja e viteve 1900–1903 ndikoi në formimin e Ismail Qemalit si politikan ndërkombëtar. Ai kuptoi se çështjet kombëtare nuk mund të zgjidheshin vetëm përmes lëvizjeve të brendshme. Vendimet për të ardhmen e Ballkanit merreshin edhe në Londër, Vjenë, Romë, Paris dhe Shën Petersburg. Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, Ismail Qemali u rikthye në politikën parlamentare osmane, por shpejt u përplas me tendencat centralizuese të Komitetit Bashkim e Përparim. Kjo përplasje përforcoi bindjen se autonomia shqiptare nuk mund të mbështetej vetëm në premtimet kushtetuese të Stambollit.¹³

Në këtë periudhë, diplomacia e tij nisi të orientohej gjithnjë e më shumë drejt mbrojtjes së interesave shqiptare. Ai përpiqej të bindte qarqet evropiane se shqiptarët përbënin një komb me identitet të veçantë dhe se ruajtja e të drejtave të tyre ishte e domosdoshme për stabilitetin ballkanik. Kjo ishte një mënyrë për ta paraqitur çështjen shqiptare jo thjesht si problem të brendshëm osman, por si çështje të ekuilibrit evropian. Pikërisht këtu qëndronte përvoja e tij diplomatike: kërkesat kombëtare duhej të formuloheshin në një gjuhë që fuqitë e mëdha ta kuptonin përmes interesave të tyre.

Pavarësia e Shqipërisë dhe kërkesa drejtuar Londrës

Me shpërthimin e Luftës së Parë Ballkanike në tetor 1912, situata ndryshoi rrënjësisht. Rreziku i copëtimit të territoreve shqiptare ndërmjet shteteve fqinje e bëri pavarësinë një domosdoshmëri politike. Ismail Qemali përdori përvojën dhe kontaktet ndërkombëtare për të kërkuar mbështetje për shtetin e ardhshëm shqiptar. Më 28 nëntor 1912, Kuvendi i Vlorës shpalli Pavarësinë e Shqipërisë. Ismail Qemali u bë kryeministër dhe ministër i Punëve të Jashtme i Qeverisë së Përkohshme.

Një nga veprimet e para ishte njoftimi i fuqive të mëdha dhe kërkesa për njohjen e realitetit të ri politik. Studimi i Karadağ riprodhon pjesë të telegramit që Ismail Qemali i drejtoi qeverisë britanike. Në të, ai njoftonte se përfaqësuesit e krahinave shqiptare, pa dallim feje, kishin shpallur pavarësinë dhe kishin krijuar një qeveri të përkohshme për mbrojtjen e të drejtave kombëtare, të kërcënuara nga përparimi i ushtrive fqinje.¹⁴

Telegrami përfundonte me kërkesën që qeveria e Madhërisë së Tij Britanike të njihte ndryshimin në jetën politike të kombit shqiptar. Ky dokument është veçanërisht domethënës. Ai tregon se lidhja e Ismail Qemalit me Londrën nuk mbeti një preferencë ideologjike e viteve të mërgimit, por u shndërrua në një kanal konkret të diplomacisë së shtetit të ri shqiptar.

Konferenca e Londrës: shpresat dhe kufijtë e diplomacisë britanike

Pas shpalljes së Pavarësisë, fati i Shqipërisë kaloi në tryezën e diplomacisë evropiane. Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbledhur në fund të vitit 1912, u bë institucioni ku fuqitë e mëdha diskutuan statusin dhe kufijtë e Shqipërisë. Britania, si vend pritës dhe një nga fuqitë vendimmarrëse, luajti rol të rëndësishëm në këtë proces. Ministri i Jashtëm britanik, Sir Edward Grey, kërkonte ruajtjen e ekuilibrit evropian dhe shmangien e një konflikti më të gjerë ndërmjet fuqive.¹⁵

Për Ismail Qemalin, objektivi ishte mbrojtja e pavarësisë dhe e territoreve shqiptare. Por interesat britanike nuk përputheshin plotësisht me kërkesat kombëtare. Londra ishte e interesuar të ruante marrëdhëniet me fuqitë e tjera dhe të gjente një kompromis diplomatik. Vendimet e vitit 1913 kontribuuan në njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë si principatë e veçantë, por kufijtë e përcaktuar lanë jashtë saj territore të gjera të banuara nga shqiptarë.

Kjo ishte një arritje dhe një humbje njëkohësisht. Shqipëria fitoi pozitë ndërkombëtare të veçantë, por nuk arriti bashkimin e të gjitha trevave shqiptare. Përvoja dëshmoi kufijtë e strategjisë së Ismail Qemalit: marrëdhëniet personale dhe simpatitë politike nuk mjaftonin për të ndryshuar interesat strategjike të fuqive të mëdha. Ky vlerësim i Konferencës së Londrës është kontekst historik plotësues, pasi studimi i Karadağ përqendrohet kryesisht te veprimtaria e mëparshme e Ismail Qemalit.

Diplomacia e një kombi pa shtet

Ismail Qemalin nuk qe vetëm si figurë heroike, por kishte edhe kontradiktat e mendimit të tij politik. Ai admironte lirinë parlamentare britanike dhe kërkonte mbështetje për reformimin e një perandorie autoritare, ndërsa njëkohësisht mbronte publikisht disa aspekte të politikës koloniale britanike. Vepra e tij mbi Transvaalin, e botuar më 1900 dhe e përkthyer në disa gjuhë, përfshirë anglishten në The Fortnightly Review më 1901, është dëshmi e këtij orientimi. Karadağ e interpreton si përpjekje për të legjitimuar imperializmin britanik, por edhe si një mundësi afrimi politik me Londrën.¹⁶

Megjithatë, është e nevojshme të identifikohet edhe motivi pragmatik. Ismail Qemali ishte politikan i një kombi që nuk kishte shtet dhe nuk zotëronte mjetet ushtarake apo ekonomike për të mbrojtur vetë interesat e tij. Ai e dinte se mbijetesa politike e shqiptarëve varej pjesërisht nga mënyra se si fuqitë evropiane do ta interpretonin çështjen shqiptare. Në këtë kuptim, afrimi me Britaninë mund të shihet si përpjekje për të siguruar një mbështetje ndërkombëtare që shqiptarëve u mungonte, pa përjashtuar kritikën ndaj idealizimit të politikës koloniale.

Marrëdhëniet e Ismail Qemalit me Britaninë e Madhe përbëjnë kështu një kapitull të rëndësishëm të historisë diplomatike shqiptare. Ato filluan si admirim për institucionet liberale britanike, u zhvilluan përmes kontakteve me diplomatët dhe politikanët e Londrës dhe u shndërruan në përpjekje për të siguruar mbështetje ndërkombëtare. Arratisja e vitit 1900, kontaktet e vitit 1903 dhe kërkesa për njohjen e Pavarësisë në vitin 1912 tregojnë vazhdimësinë e këtij orientimi.

Ismail Qemali kuptoi se Shqipëria nuk mund të lindte si shtet vetëm me një akt politik në Vlorë. Pavarësia duhej të mbrohej edhe përpara kancelarive të Evropës. Trashëgimia e tij diplomatike qëndron në kuptimin se një komb i vogël nuk mund të mbështetet vetëm te drejtësia e kauzës së vet, por duhet të njohë dhe të përdorë ekuilibrat e fuqisë ndërkombëtare. Britania nuk ia dha Shqipërisë pavarësinë, por marrëdhëniet me Londrën ishin pjesë e përpjekjes shumëvjeçare të Ismail Qemalit për ta bërë çështjen shqiptare të dëgjueshme në politikën evropiane. Pikërisht kjo aftësi për ta nxjerrë çështjen shqiptare nga kufijtë e Perandorisë Osmane dhe për ta vendosur në tryezën e diplomacisë ndërkombëtare e bën atë jo vetëm themelues të shtetit, por edhe një nga arkitektët e diplomacisë moderne shqiptare.

Fusnotat – Stili Chicago

  1. Ismail Kemal Bey, The Memoirs of Ismail Kemal Bey (London: Constable and Company, 1920); Esma Karadağ, Late Ottoman Perspectives on the South African War (1899–1902): The Work of Ismail Kemal Vlora (tezë masteri, University of Cape Town, 2018), kap. 2–3.
  2. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, hyrja dhe kap. 3.
  3. Ismail Kemal Bey, Memoirs; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2.
  4. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3; M. Şükrü Hanioğlu, The Young Turks in Opposition (New York: Oxford University Press, 1995).
  5. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 5; Ismail Kemal Bey, Memoirs.
  6. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2; Ismail Kemal Bey, Memoirs.
  7. “Flight of a Governor,” London Evening Standard, 2 maj 1900; “The British Ambassador and the Escape of Ismail Kemal Bey,” Derby Daily Telegraph, 3 maj 1900; “A Turk Disappears,” The New York Times, 2 maj 1900.
  8. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2–3.
  9. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  10. M. Şükrü Hanioğlu, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908 (New York: Oxford University Press, 2001); Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  11. Ismail Kemal Bey, Memoirs, 387–397; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3.
  12. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 3. Autorja vëren mungesën e një dokumenti zyrtar britanik që të konfirmojë mbështetjen për planin.
  13. Ismail Kemal Bey, Memoirs; Hanioğlu, Preparation for a Revolution.
  14. Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 2, pjesa mbi shpalljen e Pavarësisë dhe telegramin drejtuar qeverisë britanike.
  15. Për Konferencën e Londrës dhe politikën britanike më 1912–1913, ky paragraf mbështetet në kontekstin e përgjithshëm historik, jo në një analizë të hollësishme të Karadağ. Për citim përfundimtar akademik nevojitet një burim i veçantë mbi Konferencën e Ambasadorëve.
  16. Ismail Kemal, “The Transvaal Question from the Mussulman Point of View,” The Fortnightly Review 69 (janar 1901): 147–173; Karadağ, Late Ottoman Perspectives, kap. 6.