Nga Bledina Bushi
Kur shqipja nuk është më në qendër të jetës së përditshme, përkatësia nuk ka më një bosht të vetëm. Ajo nuk shfaqet si ngjarje, por kalon si një ritëm i vazhdueshëm, pothuaj pa u vënë re. Nuk ka përplasje, as pika thyerjeje, vetëm një bashkëjetesë e heshtur mes gjuhëve dhe strukturave që e organizojnë jetën e përditshme.
Në familjet shqiptare në diasporë, kjo bëhet e dukshme në formën më të thjeshtë të ndërveprimit: një prind flet shqip, një fëmijë përgjigjet në një gjuhë tjetër. Nuk ka korrigjim, nuk ka shpjegim, nuk ka tension. Komunikimi vazhdon si praktikë e zakonshme. Përkatësia nuk zhduket, por shpërndahet pa qendër: ajo nuk qëndron më në një pikë referimi të vetme, por në një hapësirë ku kuptimi rrëshqet mes gjuhëve pa u stabilizuar plotësisht.
Emigrimi shpesh lexohet përmes rezultateve të dukshme: punë, stabilitet, lëvizje sociale… Por kjo është vetëm sipërfaqja. Nën të zhvillohet ndër të tjera një përshtatje e ngadaltë strukturore: jeta në dy sisteme gjuhësore dhe kulturore që nuk përputhen plotësisht. Kjo shfaqet në detaje minimale: një fjalë që nuk kalon në gjuhën tjetër, një shaka që humbet funksionin e saj në përkthim, një kujtim që riformulohet pa ndërhyrje… Me kohën, këto nuk lexohen më si mungesa, por si forma e zakonshme e jetesës brenda një realiteti të dyfishtë.
Zhvendosja bëhet më e dukshme kur jeta përplaset me sistemin.
Në një zyrë shërbimesh, një grua paraqet kartën e sigurimit shëndetësor. Emri nuk përputhet plotësisht me sistemin. Punonjësi e korrigjon dhe i jep një formular për firmë. Ajo firmos. Rasti mbyllet. Nuk ka problem, vetëm një devijim që sistemi e përthith pa reflektim.
Në një shkollë shqipe në fundjavë, fëmijët kalojnë nga shqipja në një gjuhë tjetër pa tranzicion. Mësuesja është aty. Në korridor, një prind ndalon, afrohet te doreza e derës së klasës, pastaj kthehet mbrapsht pa hyrë. Një fëmijë tjetër qesh sepse nuk gjen fjalën shqip, jo si një reagim, por si një shmangie e boshllëkut gjatë komunikimit në klasë.
Në një familje tjetër, një adoleshent nuk përgjigjet në shqip. Jo sepse nuk kupton, por sepse ndërrimi mes gjuhëve nuk është më i menjëhershëm. Babai përsërit pyetjen, pastaj ndalon. Heshtja që vjen nuk është konflikt, por një formë komunikimi që nuk kërkon më përkthim.
Në një kafe, një grua thotë: “Nuk është se humba diçka. Thjesht jam ndryshe tani. Me kohën kuptova: nuk ka më një version të vetëm”. Ajo ndalon pa e mbyllur fjalinë, sikur mbyllja do ta ngushtonte kuptimin e përvojës së saj.
Ky proces nuk është linear. Nuk ka fillim të qartë dhe as fund të dukshëm. Ai ndërtohet nga detaje minimale që, të marra veçmas, duken të parëndësishme, por së bashku rishkruajnë origjinën, kujtesën dhe përkatësinë.
Komunitetet shqiptare në diasporë nuk ruajnë një formë të pandryshuar. Ato mbajnë një ekuilibër të brishtë mes regjistrave të identitetit. Shkollat shqipe, aktivitetet kulturore dhe rrjetet komunitare nuk e ndalin, por e vonojnë dhe e riformësojnë ndryshimin. Me kalimin e kohës, ky ekuilibër zhvendoset dhe rishkruhet sipas brezave dhe rrethanave. Nuk është gjendje fikse, por proces i vazhdueshëm I rikonfigurimit pa stabilitet përfundimtar.
Në fund, alienimi nuk shfaqet si ndjenjë dramatike. Ai shfaqet si mënyrë funksionimi: një gjendje ku përkatësia nuk mungon, por nuk përputhet më me asnjë nga sistemet ku individi jeton. Nuk ka narrativë humbjeje apo fitimi, vetëm një fakt i qetë: njeriu ekziston në dy realitete që nuk e lexojnë njëri-tjetrin në të njëjtën mënyrë.



