Nga Soni Memoci
Nga malet e veriut shqiptar deri në skenat ndërkombëtare të kulturës, xhubleta shqiptare vazhdon të mbetet një nga simbolet më të fuqishme të identitetit kombëtar shqiptar. Ajo nuk është thjesht një veshje tradicionale, por një dëshmi e gjallë e historisë, qytetërimit dhe shpirtit të një populli që ka ruajtur rrënjët e veta për mijëra vite.
Në vitin 2022, UNESCO e përfshiu zyrtarisht xhubletën në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që ka nevojë për mbrojtje urgjente, duke e kthyer këtë veshje shqiptare në një simbol botëror të identitetit dhe mjeshtërisë tradicionale.
UNESCO e përshkruan atë si një element me rëndësi të jashtëzakonshme kulturore dhe historike për Shqipërinë.
Xhubleta Shqiptare: Veshja që po mahnit botën dhe rikthen vëmendjen te rrënjët tona të lashta
Nga Malësia shqiptare deri në UNESCO, xhubleta po konsiderohet sot jo vetëm si një veshje tradicionale, por si një nga dëshmitë më të rralla të kujtesës kulturore europiane.
Xhubleta është një veshje artizanale që përdorej nga gratë e zonave malore të veriut shqiptar dhe njihet për formën e saj karakteristike në trajtë kambane, punimin me shajak dhe ornamentet simbolike të qëndisura me dorë.
Sa e vjetër është xhubleta?
Xhubleta konsiderohet nga studiuesit si një nga veshjet më të vjetra të ruajtura në Europë. Shumë kërkime etnografike dhe arkeologjike tregojnë se origjina e saj mund të datojë mbi 3 000 deri në 4 000 vjet më parë, duke e lidhur atë me periudhën e bronzit dhe me kulturat e lashta ilire dhe mesdhetare.
Forma karakteristike në trajtë kambane, mënyra e punimit dhe simbolet e saj arkaike kanë bërë që studiuesit ta konsiderojnë xhubletën si një “fosil kulturor” të qytetërimit të hershëm ballkanik.
Për shekuj me radhë, kjo veshje është trashëguar nga nëna te bija pothuajse e pandryshuar, duke ruajtur teknikën tradicionale të punimit dhe ornamentet simbolike që mbartin histori të lashta shqiptare.
Një veshje që sfidon kohën
Xhubleta është një veshje unike në formë kambane, e punuar me shajak dhe e zbukuruar me simbole të qëndisura me dorë. Ajo ruhet kryesisht në trevat shqiptare të Malësisë së Madhe, Dukagjinit, Kosovës dhe zonave shqiptare në Mal të Zi e Maqedoni të Veriut.
Studiues të shumtë e konsiderojnë xhubletën si një nga format më të vjetra të mbijetuara të veshjes në Europë. Disa kërkime e lidhin atë me figura të epokës së bronzit dhe me kulturat e vjetra mesdhetare e ilire.
Madje, disa autorë e përshkruajnë si një veshje me origjinë mbi 4 mijëvjeçare, e ruajtur pothuajse e pandryshuar në zonat malore shqiptare.
Zona ku përdorej xhubleta
Xhubleta përdorej kryesisht nga gratë shqiptare të veriut dhe ishte pjesë e jetës së përditshme dhe ceremoniale në shumë treva shqiptare.
Ajo gjendej veçanërisht në:
– Malësinë e Madhe,
– Kelmend,
– Dukagjin,
– Shalë,
– Nikaj-Mërtur,
– Pukë,
– Mirditë,
– Tropojë,
– Kosovë,
– zonat shqiptare në Mal të Zi,
– dhe në disa treva shqiptare të Maqedonisë së Veriut.
Në secilën krahinë, xhubleta kishte variante të vogla në ngjyra, ornamente dhe mënyrë zbukurimi, por ruante gjithmonë strukturën bazë tradicionale.
Simbolet misterioze të xhubletës
Një nga elementët më mahnitës të xhubletës janë ornamentet dhe simbolet e saj.
Në qëndisjet tradicionale gjenden:
– dielli,
– hëna,
– yjet,
– shqiponja,
– gjarpri,
– spiralet,
– figurat gjeometrike,
– motivet mbrojtëse kundër së keqes.
Studiues të kulturës popullore besojnë se këto motive lidhen me besime shumë të lashta pagane dhe ilire. Disa hipoteza sugjerojnë madje se disa nga ornamentet mund të kenë lidhje me vrojtimin e qiellit dhe cikleve natyrore, megjithëse kjo ende mbetet objekt studimi dhe interpretimi kulturor.
Por ajo që dihet me siguri është se çdo simbol kishte funksion mbrojtës, shpirtëror ose identitar për gruan që e mban
Për gratë shqiptare të veriut, xhubleta nuk ishte vetëm zbukurim. Ajo konsiderohej edhe si mbrojtje shpirtërore dhe simbol force, nderi dhe identiteti familjar.
Veshje që tregonte jetën e gruas shqiptare
Në të kaluarën, xhubleta nuk ishte vetëm zbukurim. Ajo tregonte:
- statusin social,
- moshën,
- gjendjen martesore,
- pozitën ekonomike,
- përkatësinë krahinore.
Ngjyrat kishin kuptime të veçanta:
- e bardha simbolizonte vajzërinë,
- e kuqja martesën,
- e zeza pjekurinë dhe jetën familjare.
Në disa zona, gratë madje varroseshin me xhubletën e tyre, sepse ajo konsiderohej pjesë e identitetit shpirtëror të njeriut.
Një “muze” i gjallë prej tekstili
Ekspertët e trashëgimisë kulturore e përshkruajnë shpesh xhubletën si një “muze të veshshëm”, ku çdo element bart histori, rite, besime dhe kujtesë kolektive shqiptare.
Procesi i krijimit të saj është jashtëzakonisht kompleks. Një xhubletë mund të peshojë deri në 15-20 kilogramë dhe kërkon muaj të tërë pune artizanale.
Sot, vetëm pak gra në Shqipëri dhe trojet shqiptare zotërojnë teknikën origjinale të punimit të saj, gjë që e ka bërë ruajtjen e kësaj trashëgimie një emergjencë kulturore.
Pjesët përbërëse të xhubletës
Xhubleta përbëhej nga disa elementë të punuar tërësisht me dorë:
Xhubleta
Pjesa kryesore në formë kambane, e ndërtuar me shumë rripa horizontalë shajaku.
Kraholi
Pjesa që mbulonte shpatullat dhe pjesën e sipërme të trupit.
Perparja
Përdorej në pjesën e përparme dhe kishte funksion dekorativ e praktik.
Kërdhoklla
Brezi tradicional që mbante të lidhur veshjen.
Çorapet e leshta
Të gjata dhe të zbukuruara me motive tradicionale.
Opingat
Këpucët tradicionale prej lëkure.
Shamia e kokës dhe stolitë
Monedha argjendi, rruaza dhe zbukurime metalike që tregonin statusin dhe pasurinë familjare.
Një xhubletë e plotë mund të peshonte deri në 15–20 kilogramë dhe përgatitja e saj kërkonte muaj të tërë pune.
Roli i xhubletës në diasporën shqiptare
Sot, xhubleta ka marrë një rol të ri shumë të rëndësishëm: ruajtjen e identitetit shqiptar në diasporë.
Në Belgjikë, Zvicër, Gjermani, SHBA, Itali dhe shumë vende të tjera ku jetojnë shqiptarë, xhubleta përdoret në:
– festa kombëtare,
– aktivitete kulturore,
– festivale folklorike,
– dasma tradicionale,
– promovime artistike,
– shkolla shqipe dhe aktivitete të komunitetit.
Për shumë familje shqiptare jashtë atdheut, xhubleta është kthyer në simbolin më të prekshëm të lidhjes me origjinën.
Shpesh vajzat e lindura në diasporë veshin xhubletën për herë të parë gjatë festave kombëtare shqiptare, duke krijuar një lidhje emocionale me historinë dhe kulturën e të parëve të tyre.
Në shumë aktivitete ndërkombëtare, xhubleta ka tërhequr vëmendjen e mediave dhe studiuesve të huaj si një nga veshjet më të rralla tradicionale të Europës.
Thirrja për mbrojtjen e veshjes së plotë shqiptare
Pas njohjes së xhubletës nga UNESCO, shumë studiues, artistë dhe aktivistë kulturorë shqiptarë kërkojnë që të promovohet dhe të mbrohet edhe tërësia e veshjes kombëtare shqiptare.
Prandaj po shtohen kërkesat që krahas xhubletës të promovohen edhe:
– tirqit shqiptarë,
– xhamadani,
– plisi (qeleshja),
– opingat,
– jelekët tradicionalë,
– brezi shqiptar.
Sepse xhubleta nuk ka qenë kurrë e vetme.
Ajo ka qenë pjesë e një universi të tërë kulturor shqiptar që ka mbijetuar ndër shekuj dhe që sot vazhdon të jetojë jo vetëm në trojet shqiptare, por edhe në zemrat e miliona shqiptarëve në diasporë.
Ajo ka qenë pjesë e një universi të tërë kulturor shqiptar që ka mbijetuar ndër shekuj, pavarësisht pushtimeve, ndalimeve dhe ndryshimeve historike.
Sot, kur bota po kthen sytë nga kjo veshje e jashtëzakonshme, shqiptarët po kujtojnë se në fijet e saj nuk ruhen vetëm ornamente, por historia, identiteti dhe memoria e një qytetërimi të lashtë.
Xhubleta mbetet sot më shumë se një veshje.
Ajo është histori.
Është identitet.
Është kujtesë.
Është krenari shqiptare.



