Nga Elez Biberaj
Tridhjetë e pesë vjet pas daljes së Shqipërisë nga një nga regjimet komuniste më shtypëse të Evropës, trajektorja demokratike e vendit mbetet një shembull emblematik i transformimit pas-autoritar, duke reflektuar premtimin e rinovimit politik ndërsa ekspozon sfidat e konsolidimit të qëndrueshëm.
Në këtë kontekst, zgjedhjet parlamentare të majit 2025 dalin si një test për rezistencën e Shqipërisë dhe si një masë e kapacitetit të saj për të përkthyer dinamikat e reformës në praktikë demokratike. Partia Socialiste e Kryeministrit Edi Rama siguroi një fitore të gjerë, duke fituar 83 nga 140 ulëse parlamentare, ndërsa opozita, e udhëhequr nga Partia Demokratike e Sali Berishës, pësoi një disfatë të konsiderueshme me vetëm 50 ulëse.
Vëzhguesit ndërkombëtarë e vlerësuan procesin zgjedhor si teknikisht të mirë-administruar, por theksuan ambientin thellësisht të polarizuar dhe fushën jo të barabartë. Raporti përfundimtar i ODIHR përmendi keqpërdorimin e burimeve shtetërore, blerjen e votave, intimidimin e mbështetësve të opozitës dhe aksesin e pabarabartë në media. Këto parregullsi nxjerrin në pah vulnerabilitetet e vazhdueshme të rendit politik shqiptar.
Në vitet e ardhshme, dhe veçanërisht gjatë mandatit katër-vjeçar, trajektorja demokratike e Shqipërisë do të varet nga nëse momentum-i i reformës mund të mbahet ndërkohë që adresohen kufizimet e sistemit. Ky ndërveprim ofron kornizën për të vlerësuar arritjet e Ramës dhe dinamikat më të gjera të pushtetit dhe dobësisë që përcaktojnë peizazhin politik të Shqipërisë.
Arritjet e Ramës
Rama nis një mandat të katërt të paprecedent me një mandat komandues, duke paraqitur fitoren e tij si një mundësi historike për të avancuar reformën në drejtësi, modernizimin administrativ dhe anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian.
Gjatë dekadës së fundit, Shqipëria ka pësuar transformime të rëndësishme, duke përjetuar rritje të qëndrueshme ekonomike me PBB-në mesatarisht rreth 4 për qind në vitet e fundit, uljen e varfërisë dhe zgjerimin e turizmit. Projekte infrastrukturore – nga autostradat dhe lidhjet energjetike deri tek modernizimi i porteve – kanë rimodeluar peizazhin ekonomik të vendit.
Reformat në drejtësi, veçanërisht vetingu i gjyqtarëve dhe prokurorëve, kanë forcuar besueshmërinë e sistemit të drejtësisë, ndërsa reformat administrative kanë thjeshtuar qeverisjen. Këto përpjekje kanë sjellë njohje ndërkombëtare për Shqipërinë dhe e kanë pozicionuar Ramën si një politikan me influence në rajona.
Duke u bazuar në këto arritje, Rama synon të përgatisë vendin për anëtarësim të plotë në BE deri në vitin 2030. Raporti i Zgjerimit i Komisionit Evropian për vitin 2025 lavdëroi drejtpërsëdrejti nismën e reformave të Shqipërisë dhe sinjalizoi se anëtarësimi në BE brenda pesë viteve të ardhshme është një objektiv realist. Ky optimizëm reflekton jo vetëm reformat brenda vendit, por edhe pozicionin e jashtëm të politikës shqiptare.
Si anëtare e NATO-s që nga viti 2009, Shqipëria ka ruajtur një rol proaktiv në operacionet e aleancës dhe sigurinë rajonale, ndërsa është rreshtuar ngushtë me politikën e jashtme dhe sigurinë e BE-së. Shqipëria shihet si një lider në negociatat e anëtarësimit, duke avancuar në një numër të konsiderueshëm kapitujsh negociues.
Mandati i katërt i Ramës udhëhiqet nga plani qeverisës i miratuar nga parlamenti në shtator 2025, i cili vendos anëtarësimin në BE si ankorën strategjike të Shqipërisë. Plani prioritizon mbylljen e të gjitha kapitujve negociues deri në vitin 2027, thellimin e reformave të sundimit të ligjit dhe anti-korrupsionit, forcimin e lirisë së mediave dhe qëndrueshmërisë institucionale, dhe modernizimin e administratës publike.
Megjithatë, vlerësimet e demokracisë theksojnë dobësinë e vazhdueshme. Freedom House e klasifikon Shqipërinë si “pjesërisht të lirë,” dhe Economist Intelligence Unit e vlerëson si një “regjim hibrid.” Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit i Transparency International për vitin 2024 rendit Shqipërinë në vendin e 80-të globalisht, një përmirësim modest krahasuar me vitet e mëparshme, por ende ndër më të korruptuarat në Evropë. Këto vlerësime theksojnë se institucionet demokratike të Shqipërisë, edhe pse me momentum reformash, vazhdojnë të tregojnë dobësi strukturore.
Pushteti i Konsoliduar, Demokraci e Dëmtuar
Konsolidimi i pushtetit nga Rama është i paprecedent, duke shtrirë kontrollin mbi pothuajse të gjitha levat e qeverisjes në nivele kombëtare dhe lokale. Stili i tij i udhëheqjes – një përzierje e komandës karizmatike, mesazheve të zgjuara në media dhe kontrollit të ngushtë ekzekutiv – ka rezultuar efektiv në mobilizimin e mbështetjes dhe ruajtjen e momentum-it politik.
Por nën këtë konsolidim qëndron një kornizë e brishtë qeverisjeje, e holluar nga vendimmarrja e personalizuar, institucionet e dobësuara, korrupsioni, ndikimi i mediave dhe klientelizmi i thellë. Rama qeveris në një mjedis shumë të izoluar, ku transparenca e kufizuar dhe llogaridhënia e dobësuar përcaktojnë peizazhin politik.
Vendimmarrja është bërë shumë e personalizuar, me parlamentin të reduktuar në një “rubber-stamp” (kuti vulosëse) dhe Partinë Socialiste që funksionon kryesisht si një zgjatje e autoritetit të tij. Debati është minimal, konsultimet të rralla dhe mospajtimi inkurajohet aktivisht. Së fundmi, programi i qeverisë dhe kabineti u miratuan pa diskutim parlamentar. Emërimet e kabinetit u bënë në mënyrë unilaterale, me ministrat që raportohet se morën vesh rolet e tyre gjatë fjalimeve publike të Ramës.
Konkurrenca e vërtetë politike është shkatërruar, ndërsa një opozitë e ndarë përpiqet të mbetet relevante. Edhe pse personalizimi i pushtetit mund të përshpejtojë legjislacionin dhe të thjeshtojë vendimmarrjen, ai rrit rrezikun e mbingarkesës ekzekutive dhe shkatërron parimin e qeverisjes kolektive – idenë që autoriteti duhet të jetë i ndarë, deliberativ dhe i përgjegjshëm.
Mungesa e llogaridhënies politike ka thelluar vulnerabilitetet socio-ekonomike të vendit. Institucionet mbeten të paafta për të adresuar varfërinë, pabarazinë dhe eksodin e kapitalit njerëzor. Shqipëria mbetet një nga vendet më të varfra të Evropës, me më shumë se një e pesta e popullsisë që jeton poshtë linjës relative të varfërisë. Pasuria është e përqendruar tek një elitë e ngushtë e lidhur me rrjetet politike dhe biznesi, ndërsa shëndetësia dhe arsimi mbeten të nënfinancuar dhe të shpërndarë në mënyrë jo të barabartë.
Investimi i pamjaftueshëm ka zgjeruar hendekun e aftësive dhe ka përshpejtuar largimin e trurit, me rreth 700,000 shqiptarë, kryesisht profesionistë të rinj, që kanë emigruar gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit. Këto vulnerabilitete socio-ekonomike përkeqësohen nga korrupsioni, i cili ka shkatërruar më tej besueshmërinë institucionale. Administrata e Ramës ka forcuar një sistem favorizimi politik, kontraktimesh të paqarta dhe pasurimi të elitës. Bashkimi i interesave politike dhe ekonomike ka krijuar një dinamikë kleptokratike, duke lejuar korrupsionin sistemik, duke hapur rrugën për krimin e organizuar të depërtojë në institucionet shtetërore dhe duke dobësuar pavarësinë e drejtësisë dhe mediave.
Tenderat publikë dhe projektet infrastrukturore shpesh kanë shërbyer si mjete për të përfituar padrejtësisht, duke pasuruar zyrtarët e lartë dhe rrjetet pranë qeverisë. Skandalet me profil të lartë që përfshijnë figura si Saimir Tahiri, Arben Ahmetaj, Ilir Beqja, Lefter Koka, Erion Veliaj dhe Belinda Balluku tregojnë një model më të gjerë keqadministrimi elitës.
Në shtator, Rama riemëroi Ballukun si Zv/Kryeministre dhe Ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë, postin e dytë më të rëndësishëm të kabinetit, pavarësisht akuzave të vazhdueshme për korrupsion. Pas ngritjes së akuzave ndaj saj për manipulim tenderash në projektin e Tunelit të Llogarasë, ai refuzoi thirrjet për dorëheqje, duke treguar gatishmëri për të mbrojtur besnikët edhe me kosto të besueshmërisë institucionale.
Ky qëndrim rezultoi në një plagë të vetë-shkaktuar: Gjykata e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar e shkarkoi Ballukun nga posti – një rezultat nderues që tregon paaftësinë e Ramës për të vepruar vendosmërisht, edhe në raste që mund të kthehen si bumerang kundër udhëheqjes së tij.
Këto raste nuk janë të izoluara; ato reflektojnë një model më të gjerë që nënvizon një kulturë të pandëshkueshmërisë në nivelet më të larta të qeverisjes, ku zyrtarët e lartë shfrytëzojnë postin publik për përfitim personal. Keqadministrimi është normalizuar, ndërsa mekanizmat e llogaridhënies janë dobësuar gradualisht. Edhe pse Rama ka mohuar çdo keqbërje personale, si kryeministër ai mban përgjegjësinë për të mbajtur llogaridhënien, përballur me keqbërjet e zyrtarëve të lartë dhe për të siguruar që standardet demokratike të mos kompromentohen. Në fund, përgjegjësia bie mbi të.
Krimi i organizuar gjithashtu është integruar në ekonominë formale të Shqipërisë, sidomos në ndërtim, turizëm dhe pasuri të paluajtshme. Indeksi i Krimit të Organizuar për vitin 2025 thekson vulnerabilitetin e Shqipërisë, duke përmendur rrjete kriminale të thelluara dhe aktorë të integruar në shtet. Raporti vjetor i progresit i Komisionit Evropian evidenton dobësi të vazhdueshme në sundimin e ligjit, korrupsion dhe qeverisje, duke treguar dobësinë e institucioneve shqiptare pavarësisht përpjekjeve për reformë.
Lejet e ndërtimit dhe projektet e pasurive të paluajtshme shpesh lidhen me financime të paqarta dhe rrjete kriminale, duke ilustruar se zbatimi mbetet i dobët dhe selektiv. Paradoksi është i qartë: kontrolli i fortë i Ramës mbi pushtetin është bërë i lidhur me sistemin vetë. Nëse ai sfidon interesat korruptive të integruara brenda tij, rrezikon të trondisë vetë themelin e sundimit të tij.
Këto modele korrupsioni dhe kapjeje të shtetit forcohen nga një peizazh mediatik i përfshirë dhe i kufizuar, duke ngushtuar hapësirën qytetare dhe dobësuar mbikëqyrjen publike. Edhe pse në mënyrë formale ekziston një peizazh pluralist, mediat shpesh pasqyrojnë narrativat partiake. Kjo buron nga një përzierje toksike e kooptimit politik, pronësisë së përqendruar dhe taktikave intimidimi. Rama ka kultivuar ndikim mbi mediat kryesore përmes patronazhit dhe afërsisë me pronarët.
Sulmet e tij të shpeshta ndaj gazetarëve, shpesh me përbuzje dhe kërcënime, kanë ftohur raportimin dhe kanë kufizuar më tej mbikëqyrjen. Shumë pronarë mediash, biznesmenë që përfitojnë nga kontratat shtetërore, veprojnë si përfaqësues, duke siguruar mbulim të favorshëm dhe duke shtypur histori dëmtuese. Si rezultat, platformat kryesore mbeten të fokusuar tek disfunksionet e opozitës, ndërsa keqadministrimi institucional nën Ramën merr pak analizë të qëndrueshme.
Edhe gjatë krizave, emisionet televizive me zëra të pavarur shpesh shmangin mbikëqyrjen e partisë në pushtet, duke nxjerrë në pah gabimet e opozitës. Ky model, nën veshjen e pavarësisë, tregon një përputhje më të thellë midis pushtetit politik dhe ndikimit të mediave. Korniza selektive deformon diskursin publik dhe indirekt lehtëson konsolidimin ekzekutiv duke shpërqendruar vëmendjen nga abuzimet dhe duke dobësuar kontrollet institucionale.
Mosangazhimi qytetar thellon më tej erozionin institucional të Shqipërisë. Shoqëria duket gjithnjë e më e fragmentuar, e karakterizuar nga angazhim qytetar i ulët dhe apati politike në rritje. Intelektualët kryesorë dhe studiuesit, institucionet kërkimore dhe Akademia e Shkencave mbeten kryesisht periferikë në debatet kombëtare. Kontributi i tyre është thelbësor për të nxitur diskurs kritik dhe politikëbërje të bazuar në evidencë.
Në të njëjtën kohë, Rama ka përfituar nga dobësimi i vëmendjes ndërkombëtare. Me fokusin global të kthyer tek rënia e demokracisë dhe krizat në vende të tjera, dështimet e brendshme të qeverisjes shqiptare kanë tërhequr pak presion të qëndrueshëm nga partnerët kyç dhe vëzhguesit. Ky boshllëk i ka mundësuar kryeministrit të konsolidojë pushtetin me pak kufizime të jashtme, edhe pse korrupsioni, krimi i organizuar, kontrolli i mediave dhe apatia qytetare po intensifikohen.
Elitat e Integruara, Stagnacioni Demokratik
Sistemi politik i Shqipërisë është ngurtësuar, duke shkatërruar kapacitetin institucional, duke shtypur rinovimin dhe duke kufizuar zgjedhjen demokratike. Politika mbetet e dominuar nga Partia Socialiste dhe një opozitë Demokratike e dobësuar, me akses të rreptë në pushtet dhe alternativa të reja që sistematikisht pengohen.
Rrjetet e patronazhit dhe integrimi i elitave mbajnë sistemin politik në një stagnacion, ndërsa sukseset e gjeneratës së re shqiptare jashtë vendit tregojnë potencialin e humbur në shtëpi. Emigracioni ka shkarkuar kapitalin njerëzor, thelluar inercinë dhe zgjeruar hendekun midis dinamikës shoqërore dhe stagnacionit politik.
Duke marrë parasysh tendencat në rritje autoritare dhe shkatërrimin e kontrolleve institucionale, e ardhmja demokratike e Shqipërisë kërkon një përballje të gjerë dhe mobilizim nëpër sfera politike, institucionale dhe shoqërore, duke transformuar qeverisjen, llogaridhënien dhe kulturën qytetare.
Kjo kërkon një ndryshim sistemik: partitë politike që ofrojnë alternativa të besueshme, një shoqëri civile të rigjallëruar, zëra intelektualë të angazhuar dhe qytetarë pjesëmarrës – mbi të gjitha, një gjeneratë e re e gatshme të veprojë si agjentë ndryshimi.
Të dyja partitë kryesore përballen tani me kriza rigjenerimi, megjithëse në mënyra të ndryshme: Partia Demokratike përmes fragmentimit dhe lodhjes, dhe Partia Socialiste përmes centralizimit të tepërt dhe konformizmit.
Kjo krizë stagnimi është më e dukshme tek Partia Demokratike, e cila përballet me një përballje vendimtare. Gabimet e viteve të fundit – mospjesëmarrja në debatin mbi ndryshimet administrative territoriale, tërheqja nga parlamenti dhe bojkotimi i zgjedhjeve lokale – e lanë atë të margjinalizuar.
Caktimi nga SHBA i Sali Berishës si persona non grata, pasuar nga problemet e tij ligjore dhe arresti shtëpiak, thelloi konfliktin e brendshëm dhe shkatërroi besueshmërinë. Edhe pse partia garoi në një mjedis zgjedhor shumë të prirë kundër saj, rezultatet zbuluan një të vërtetë më të thellë: mesazhi i saj nuk rezonoi. Retorika, stili i udhëheqjes dhe vizioni politik duket gjithnjë e më i papërshtatshëm me aspiratat e elektoratit.
Sot, Partia Demokratike mbijeton kryesisht mbi forcën e qëndrueshmërisë personale dhe trashëgimisë së Berishës. Karizma dhe statusi historik i tij vazhdojnë të udhëheqin besnikërinë, por nuk mund të zëvendësojnë një program koherent ose një axhendë për të ardhmen.
Pa një ripërfytyrim të guximshëm – demokraci e brendshme, zëra të rinj dhe një vizion tërheqës – partia rrezikon të perceptohet si një relike e së kaluarës së saj dhe jo si një instrument i rëndësishëm për relevancën demokratike.
Berisha mbetet një nga figurat më të rëndësishme në historinë post-komuniste të Shqipërisë: presidenti i parë demokratik i vendit, kryeministër me dy mandate dhe udhëheqës opozite i qëndrueshëm. Tani ai ka mundësinë të përfundojë karrierën publike duke hyrë në rolin e shtetarit të moshuar dhe duke hapur rrugën për udhëheqës të rinj.
Duke udhëhequr një tranzicion transparent dhe konkurrues, ai mund të ndihmojë që e ardhmja e partisë të formohet jo nga besnikëria ndaj një figure të vetme, por nga debati i hapur, meritat dhe vizioni.
Në analizën përfundimtare, asnjë lider, sado i rëndësishëm, nuk mund të mbajë përgjegjësinë për të ruajtur statusin e një partie pafundësisht – besueshmërinë, relevancën dhe pozicionin e saj brenda peizazhit politik. Shtyrja e ditës së pashmangshme të përballjes do të zgjasë vetëm agoninë e Partisë Demokratike, duke thelluar paralizën e brendshme, shkatërruar besimin publik dhe duke e bërë tranzicionin eventual të udhëheqjes më të ndërlikuar dhe të kushtueshëm.
Edhe pse largimi i Berishës mund të shkaktojë beteja fraksionale dhe pasiguri afatshkurtër, është më e mundshme që ai të mobilizojë opozitën, duke çliruar energjinë dhe talentin e shtypur prej kohësh.
Partia Demokratike ka tashmë anëtarë të rinj premtues, të cilëve potenciali u është mbuluar nga konflikti i brendshëm dhe dominimi i udhëheqjes së integruar. Me hapësirë për të lulëzuar, ata mund të ndihmojnë në rindërtimin e së ardhmes së partisë.
Në të njëjtën kohë, Partia Demokratike duhet të zgjerojë bazën e saj duke tërhequr anëtarë dhe zëra të rinj, duke siguruar që rigjallërimi të mos kufizohet vetëm në ndryshimin e përgjithshëm, por të bazohet në pjesëmarrje gjithëpërfshirëse.
Me zgjedhjet lokale në 2027 dhe zgjedhjet kombëtare në 2029, partia ka një dritare kritike për t’u riorganizuar dhe rindërtuar.
Rinovimi duhet të fillojë gjithashtu brenda Partisë Socialiste në pushtet, ku besnikëria ka zëvendësuar llogaridhënien dhe pluralizmi i brendshëm është zëvendësuar nga uniformiteti. Ironikisht, partia ishte më demokratike në brendësi nën Fatos Nanon në vitet 1990 sesa është sot.
Partia Socialiste duhet të përballet me rreziqet e sundimit të një njeriu dhe të ribëjë karakterin e saj institucional, duke nxitur debat të vërtetë politik dhe duke toleruar mosmarrëveshjet. Ky ngushtim i pluralizmit të brendshëm reflektohet edhe në peizazhin politik më të gjerë, ku tridhjetë e pesë vjet pas rënies së komunizmit, nuk kanë dalë alternativa të besueshme për të sfiduar dominimin e dy partive kryesore.
Pas arrestimit të ish-presidentit Ilir Meta për akuza korrupsioni, partia e tij është shpërbërë kryesisht, duke lënë peizazhin politik të Shqipërisë monopolizuar nga socialistët dhe demokratët. Mungesa e alternativave nënvizon jo vetëm stagnimin sistemik dhe ngushtimin e zgjedhjes demokratike, por edhe urgjencën e hapjes së rrugëve për aktorë të rinj.
Gjenerata e re e shqiptarëve ka dëshmuar aftësinë e saj për inovacion jashtë vendit, por mbetet e shtypur në shtëpi. Për të marrë drejtimin, kjo gjeneratë duhet të kanalizojë aftësitë e saj në angazhim qytetar, organizim nga baza dhe krijimin e platformave politike të reja që pasqyrojnë realitetet e tyre të përjetuara.
Shfrytëzimi i këtij potenciali përmes lëvizjeve qytetare dhe rinovimit institucional mund të ndezë rigjenerimin. Pa një ndryshim të tillë, Shqipëria rrezikon të bëhet një komb i pasur me talent, por i kufizuar nga inercia politike. Demokracia e saj do të përfitonte shumë nga forca të reja, moderne politike me platforma që flasin për realitetet e një gjenerate të lindur pas komunizmit, në vend që të mbetet e lidhur me trashëgiminë e së kaluarës.
Megjithatë, urgjenca e rinovimit shtrihet përtej partive te vetë themeli i jetës demokratike. E ardhmja e vendit nuk mund të mbështetet vetëm tek Partia Socialiste, Partia Demokratike ose ndonjë aktor politik i vetëm. Ajo që kërkohet është një rigjallërim që angazhon qytetarët, shoqërinë civile, mediat dhe partnerët ndërkombëtarë për të siguruar llogaridhënie dhe pjesëmarrje qytetare.
Së bashku, këto shtylla formojnë bazën e rigjallërimit demokratik, por secila është e brishtë dhe kërkon investim afatgjatë. Shqipëria përballet me një krizë të thelluar pjesëmarrjeje qytetare. Pjesëmarrja në votime në maj 2025 ra vetëm në 41 për qind, me rënie të fortë tek votuesit e rinj, duke nënvizuar zhgënjimin dhe ndjenjën që pjesëmarrja ka pak rëndësi.
Në të njëjtën kohë, shoqëria civile ka parë rolin e saj si mbikëqyrëse dhe katalizator i reformës të dobësuar gradualisht nga kufizimet e financimit, presioni politik dhe apatia publike. Fuqizimi i gjeneratës më të re kërkon reforma institucionale që bëjnë pjesëmarrjen domethënëse, iniciativa edukative që zhvillojnë literacisë qytetare dhe platforma që amplifikojnë zërat e të rinjve.
Në mënyrë të barabartë, shoqëria civile duhet të rikthejë hapësirën e saj në diskursin publik, të mbrojë autonominë institucionale dhe të mobilizojë qytetarët rreth llogaridhënies dhe drejtësisë. Pjesëmarrja qytetare e rigjallëruar mund të zgjojë ndërgjegjen demokratike të vendit dhe të shërbejë si një kundërpeshë ndaj dominimit ekzekutiv, por vulnerabiliteti i saj kërkon angazhim të qëndrueshëm.
Një media e lirë dhe e pavarur është po aq e domosdoshme për rigjallërimin demokratik. Reformat duhet të sigurojnë transparencë, të mbrojnë gazetarët dhe të investojnë në raportimin me interes publik. Vetëm një media e fuqizuar mund të mbajë pushtetin përgjegjës. Por edhe këtu, realizueshmëria është e pasigurt: ndikimi i thellë politik dhe pronësia e përqendruar e bëjnë reformën të vështirë, edhe pse nevoja për mbikëqyrje bëhet gjithnjë më urgjente.
Së fundi, komuniteti ndërkombëtar, veçanërisht Bashkimi Evropian, mbetet kritik. Kushtëzimi është një nga levat e pakta të mbetura për reformë, por duhet të aplikohet me qartësi dhe bindje. Mbështetja duhet të jetë e varur jo nga përputhshmëria formale e sotme, por nga përparimi i dukshëm në pavarësinë e drejtësisë, integritetin zgjedhor dhe lirinë e mediave. Rruga e Shqipërisë drejt Evropës duhet të jetë e shtruar me përmbajtje demokratike, jo me gjeste simbolike.
Eksperimenti demokratik i Shqipërisë përballet me rrezik dhe mundësi njëkohësisht. Pushteti i përqendruar ekzekutiv, institucionet e dobësuara, opozita e margjinalizuar dhe apatia qytetare kanë krijuar kushte për konsolidim autoritar. Megjithatë, mundësia për një rinovim demokratik mbetet e brendshme dhe e arritshme. Shqipëria përballet me një zgjedhje të qartë: thellim autoritar, rrjete patronazhi dhe tërheqje qytetare, ose rinovim demokratik përmes pluralizmit, pavarësisë institucionale dhe pjesëmarrjes së kuptueshme të qytetarëve.
Me fitoren e tij zgjedhore mbresëlënëse, Rama ka një ndikim të pakrahasueshëm për të formësuar rrugën e Shqipërisë. Ndërkohë që pozicioni i tij i pakontestuar mund të sugjerojë se ka pak nxitje për të ndryshuar kursin, sfidat e mëdha të vendit dhe besueshmëria e brishtë e aspiratave për Bashkimin Evropian kërkojnë një korrigjim të stilit të lidershipit, larg tendencave autoritare dhe kleptokratike që minojnë themelet demokratike të Shqipërisë. Mënyra se si ai zgjedh të përdorë fuqinë e tij do të përcaktojë, në masë të madhe, jo vetëm rrugëtimin e demokracisë shqiptare, por edhe trashëgiminë e tij. Para se të merrte detyrën në 2013, ai kultivoi imazhin e një lideri vizionar, me perspektivë për të ardhmen, duke premtuar vendosjen e sundimit të ligjit, rigjallërimin e institucioneve, sigurimin e zgjedhjeve të lira dhe të ndershme dhe mbrojtjen e lirisë së medias. Do të ishte paradoksale nëse në fund do të mbahej mend si demokrati shpresëdhënës që u shndërrua në mishërim të autoritetit të pakontrolluar, duke zgjedhur konsolidimin autoritar mbi rinovimin demokratik.
E njëjta dominim që i jep Ramës kaq liri gjithashtu nxjerr në pah brishtësinë e sistemit që ai udhëheq. Përqendrimi i pushtetit ka prodhuar një model qeverisjeje që duket i fuqishëm, por mbështetet mbi themele të brishta, duke rezultuar më pak i qëndrueshëm se sa duket. Paradoksi i sundimit të tij është se ndërsa mund të konsolidojë pushtetin lehtë, qëndrueshmëria e sistemit është shumë më pak e sigurt. Pa mekanizma kontrolli të besueshëm dhe rezistencë institucionale, rendi politik i Shqipërisë mbetet i cenueshëm ndaj tronditjeve, qoftë nga popullariteti në rënie, thellimi i pakënaqësisë apo aleancat e ndryshueshme mes interesave të ngulitura.
Kjo realitet thekson nevojën që forcat e tjera të dalin përpara. E ardhmja e Shqipërisë nuk mund të vendoset vetëm nga Rama. Rezistenca e institucioneve, rinovimi i partive politike, vitaliteti i shoqërisë civile, angazhimi i të rinjve dhe qëndrimi i prinçipëzuar i partnerëve strategjikë janë po aq vendimtarë. Nëse këta aktorë do të përgjigjen ndaj sfidës, Shqipëria mund të tejkalojë zhvendosjen autoritare dhe qeverisjen shfrytëzuese, duke vendosur themelet për një demokraci të qëndrueshme. Detyra është urgjente, por e realizueshme. Duke mobilizuar asetet e saj demokratike, Shqipëria mund të kthejë brishtësinë në forcë, të transformojë pengesat në mundësi dhe të realizojë aspiratat e saj të gjatë demokratike.
Shqiptarët meritojnë asgjë më pak se një demokraci të vërtetë në përmbajtje, dinjitoze në shpirt dhe të vendosur fort në Europë.
Fjala e mbajtur në konventën kombëtare të Asociacionit për Studime Sllave, Evropiane Lindore dhe Euroaziatike (ASEEES), Uashington, D.C., 22 nëntor 2025.



