Në zemër të Kalabrisë, mes provincave të Kozencës dhe Krotones, jeton komuniteti më i madh i italo-shqiptarëve të kulturës arbëreshe – pasardhësit e emigrantëve shqiptarë që u larguan drejt Mbretërisë së Napolit para 500 vitesh, pas vdekjes së heroit kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe në prag të pushtimit osman. Qytete si Lungro, Civita, Vaccarizzo Albanese në provincën e Kozencës, dhe Carfizzi, Pallagorio e San Nicola dell’Alto në Krotone janë qendrat kryesore të kësaj kulture unike, që ruan ende me krenari gjuhën, zakonet, besimin dhe – mbi të gjitha – kuzhinën tradicionale.
Kalabria është zemra e komunitetit arbëresh, por gjurmë të kësaj kulture gjenden edhe në Basilicata, Campania dhe Siçili. Besimtarët arbëreshë janë të organizuar në tri juridiksione kishtare të Kishës Katolike Italo-Shqiptare: dy eparkitë (në Lungro dhe në Piana degli Albanesi, Palermo) dhe abacia territoriale në Grottaferrata (afër Romës), ku ndodhet edhe manastiri i famshëm i Shën Nilit. Këto janë strukturat që përfaqësojnë mbi 100 mijë italo-shqiptarë që kanë ruajtur besimin bizantin dhe një kuzhinë tradicionale të lidhur ngushtë me festat dhe ritualet fetare – momente identiteti e bashkimi.

Kuzhinë fshatare dhe arkaike
Kuzhina arbëreshe, edhe pse është ndikuar nga realitetet lokale italiane, ka mbetur në thelb e ruajtur dhe e ngurtësuar në forma të lashta, arkaike. Një nga pastat më tradicionale është Dromësat – grimca të vogla brumi të përgatitura me miell (jo grizë) dhe ujë të spërkatur me një degë rigoni gjatë bekimit të tryezës, si pjesë e një rituali të vjetër ku feja dhe ushqimi bashkohen në mënyrë të pandashme. Kjo pastë gatuhet me salcë domateje të aromatizuar me dafinë e rigon, dhe shpesh shoqërohet me sallam ose salsiçe për ta bërë më të plotë.

Një tjetër specialitet është Shtridhlat – një lloj paste që bëhet me miell dhe ujë, e shtrirë në një gjatësi të pafundme me dorë pa u këputur. Tradicionalisht përgatitet nga gratë e shtëpisë dhe pritet vetëm para gatimit. Shërbehet me një salcë me fasule, domate dhe spec djegës. Masat? “Një grusht miell për person” – siç thonë amvisat.

Tagliolini në qumësht – një kujtim nga blegtorët
Një tjetër recetë liturgjike është ajo e tagliolineve të ziera në qumësht, që shpesh përgatitet për festën e Shpërnguljes (Ascensionit). Pjata lidhet me kulturën baritore: në ditë festash, bariu dhuron qumështin që përdoret për të gatuar pastën, e cila shërbehet në shumë mënyra – si ëmbëlsirë me kanellë, sheqer dhe kakao, ose e ftohtë, e trashur si puding. Mund të shërbehet edhe në variantin e kripur me djathë deleje malor. Një pjatë e thjeshtë, por me identitet të fortë.
Keci që harrohet në sobë
Capretto all’harroje – keci i harruar – është një gatim arbëresh ku mishi lihet të ziejë ngadalë për orë të tëra në zjarr të ulët, një traditë që vjen nga koha kur familjet ishin në arë dhe ushqimi lihej në një cep të oxhakut. Përbërësit janë të thjeshtë: vaj, hudhër, majdanoz, spec djegës, shumë ujë dhe… një spec i thatë për festë!

Kulaçi – mbreti i ëmbëlsirave
Kulaçi është ëmbëlsira rituale më përfaqësuese, që përgatitet për Pashkë apo dasma. Në San Costantino Albanese, ky ëmbëlsirë – e quajtur edhe Gugliaccio – është përfshirë në Arkën e Slow Food. Tradita kërkon që për çdo ceremoni të përgatiten dy kulaçë: një i thjeshtë, që simbolizon lidhjen e martesës, dhe një i zbukuruar, me një “fole” në mes që përfaqëson shtëpinë e re të çiftit. Vezët, gjithmonë në numër tek, simbolizojnë pjellorinë dhe mbarësinë.
Të tjera ëmbëlsira arbëreshe
Në repertorin arbëresh gjejmë edhe Riganella – një tortë me arrë dhe rrush të njomë në rum, që ka formën e spirales për të simbolizuar rigjenerimin; Gurabije – biskota të Krishtlindjeve që vijnë nga fjala turke “kurabiye”; Kanarkuj – petë të mëdha të zhytura në mjaltë; Kasolle me gjizë, Petulla, dhe Pitta – një embëlsirë pasqyrë e Pashkës, e mbushur me fruta të thata dhe mjaltë.

Kamastra – kuzhina arbëreshe në zemër të Civita-s
Në Civita, një nga fshatrat më piktoreskë të Italisë, që ndodhet në Parkun Natyror të Grykës së Raganellos, restoranti Kamastra feston mbi 30 vite të përkushtimit ndaj traditës gastronomike arbëreshe. Në një ambient tipik, ky restorant ofron pjata si: keci në tavë alla civitese, cavatelli me barishte, filatelli me kërpudha porcini, dhe një larmi antipastash me proshuta, djathëra e shije të rajonit. Shërbimi është mikpritës, atmosfera është autentike – një përvojë që të kthen në rrënjë.
La cucina delle piccola (e antichissima) Albania nascosta nel Sud Italia




