Një vajtim arvanitas me përmbajtje atdhetare
Analizë filologjike, leksiko-morfologjike dhe historike
Ky artikull analizon një lirikë arvanitase të ruajtur në formë të shkruar me alfabet grek, e cila u paraqit fillimisht në një kontekst polemik me pretendimin se ajo nuk është e kuptueshme për shqipfolësit dhe se arvanitasit nuk kanë lidhje gjuhësore e kulturore me shqiptarët. Përmes transliterimit kritik, përkthimit dhe analizës varg për varg, argumentohet se teksti është në shqipe arkaike (arvanitisht), se përmban një vetëdije të qartë territoriale për Albani dhe se artikulon një formë të patriotizmit parakombëtar, të shprehur përmes sakrificës “për Patridë”. Artikulli propozon gjithashtu një interpretim historik sipas të cilit zëri lirik flet nga një pozicion mërgimi pas trazirave dhe humbjes së bijve në luftë.
1. Hyrje dhe problematika
Lirika që trajtohet në këtë studim u soll në diskutim nga një bashkëbisedues grek si dëshmi e pretendimit se arvanitasit nuk kanë lidhje me shqiptarët dhe se gjuha e tyre është e pakuptueshme për shqipfolësit. Një analizë e tillë presupozon se arvanitishtja është një idiomë e shkëputur nga shqipja dhe se tekstet e saj nuk përmbajnë vetëdije shqiptare.
Ky artikull synon të tregojë të kundërtën: se teksti është në shqip jugore arkaike, se është i përkthyeshëm në mënyrë koherente në shqipen standarde dhe se përmban një diskurs atdhetar të hershëm, të krahasueshëm me traditën mesjetare arbërore.
2. Teksti dhe metodologjia
Analiza mbështetet në:
1. transliterim kritik nga grafia greke në alfabet latin;
2. përkthim semantik në shqipen standarde;
3. analizë leksiko-morfologjike varg për varg;
4. interpretim historik dhe folkloristik.
Variantet leximore problematike (p.sh. rritë, mazit, vietëm) trajtohen në aparat kritik.
3. Teksti i këngës
3.1. Teksti në arvanitisht (transliterim kritik)
Në Albani, pra proinet,
m’ u mben vasjakoniet.
Kji Taso, kji Thanasi.
Mëma gionë, o shumë piaçi.
N’ ata mazi t’Albanisë,
m’ u mben nji proinë n’ vrise.
Ti, i m’ tëni kakomira;
mora nji proinë t’ mira.
Dasanji vietëm për Patridë,
t’ ata m’ lan pa mënt.
Nani proaçida vetëm,
t’ rritë t’ sosun jetën.
Qësonjë mëm proiô,
dasanji vietëm për Patridë.
3.2. Risjellja në shqipe standarde
Në Arbëri, pranë përroit,
më mbetën fëmijët.
Ky Taso, ky Thanasi.
Mëma e gjorë – oh, shumë plasi (nga dhimbja).
N’ ato mazi t’ Arbërisë,
më mbetën bijtë n’ vrise.
Ti, e tëra e mjerë;
pata bij t’ mirë.
Dhanë jetën për Atdhenë,
ata m’ lanë pa mend.
Tani vazhdoj vetëm,
t’ rroj e sosur jetën.
Kësoj mëme bijsh,
që dhanë jetën për Atdhenë.
4. Analizë leksiko-morfologjike varg për varg
(ky seksion përbën aparatin kryesor filologjik të artikullit)
V.1 – “Në Albani, pra proinet”
Në (parafjalë shqipe); Albani (emërtim territorial mesjetar i Arbërisë); pra (< pranë); proinet = përroinë (përrua, kallëzore e shquar). Sintaksë plotësisht shqipe.
V.2 – “m’ u mben vasjakoniet”
m’ u mben = më mbetën (klitikë arkaikë); vasjakoniet = fëmijët/bijtë (formë kolektive). Morfologji shqipe.
Shënim: vasjakoniet nuk është e dokumentuar si njësi leksikore e pavarur në burime të tjera të shqipes së vjetër; megjithatë, struktura e saj është plotësisht e shpjegueshme brenda sistemit të shqipes arkaike/arvanitase, me rrënjë të dëshmuar (vash-) dhe prapashtesa tipike kolektive. Kuptimi në kontekst është “fëmijët e rinj / bijtë”, me ngarkesë afektive. Forma vasjakoniet nuk mund të shpjegohet nëpërmjet greqishtes.
V.3 – “Kji Taso, kji Thanasi”
kji = ky (dëftor arkaik shqip). Taso, Thanas = emra personalë të përhapura gjerësisht në popullsi të krishtera ballkanike, jo tregues etnik.
V.4 – “Mëma gionë, o shumë piaçi”
mëma (mëma, nëna); gionë = e gjorë; piaçi < plasi (nga dhimbja) (krahaso me plaç!). Leksik shqip, figuracion elegjiak.
V.5 – “N’ ata mazi t’Albanisë”
Ndërtim sintagmatik shqip.
mazi: fjalë shqipe polisemike; në dialekte bashkëkohore do të thotë “tokë e punuar, e përgatitur për mbjellje”. Në këtë lirikë, termi lejon një lexim të dyfishtë: topografik të përgjithshëm dhe agro-topografik (“tokat/arat e Shqipërisë”).
V.6 – “m’ u mben nji proinë n’ vrise”
nji = një; vrise = vrise, përrua i vogël. Terminologji topografike arkaike shqipe.
“Proinë” lidhet me shqipen e vjetër / arvanitishten ku ekziston një grup formash për pjellë / pasardhës / bij që sot nuk janë më aktive në standard.
Krahasime dialektore:
• pjellë → pjë → pjo / pro- (zhvillime fonetike dialektore)
• në arvanitisht ndodhin shpesh:
◦ pj → pr / br
◦ humbje e ll
◦ reduktime zanore
Kështu:
pjellë / pjella → proinë (kolektiv: “fëmijët e mi”)
V.7 – “Ti, i m’ tëni kakomira”
i m’ tëni = e tëra/krejt; kakomira (< gr. κακομοίρα) huazim leksikor i integruar.
V.8 – “mora nji proinë t’ mira”
mora me vlerë stative (kisha, pata); ndërtim tipik i shqipes së vjetër;
V.9 – “Dasanji vietëm për Patridë”
dasanji = dhanë (dhashë → dhashanië → dasanji); vietëm = jetën (metatezë fonetike); Patridë (< gr. πατρίδα). Bërthama semantike shqipe, huazim abstrakt grek.
Shënim: Në arvanitisht dhe në transkriptime të vjetra:
• j shpesh shënohet si i / v / vi
• ë shpesh bie ose reduktohet
• -n fundore mund të humbasë ose të zëvendësohet nga -m
Kështu zhvillimi është i besueshëm:
jetën → ieten / vieten → vietëm
Ky lloj devijimi grafiko-fonetik është i dokumentuar gjerësisht në dorëshkrime dhe botime arvanitase.
V.10 – “t’ ata m’ lan pa mënt”
Idiomë shqipe (pa mend = i tronditur).
V.11 – “Nani proaçida vetëm”
nani = tani, tashti (krahaso nashti); proaçida = mbeta/u gjenda por edhe vazhdova.
Në arvanitisht dhe arbërisht:
• përdoren shpesh forma me prefiks pro- / pra- për të shënuar rezultatin e një veprimi,
• ndërsa fundorja -ida / -ita shfaqet në forma të vjetra a dialektore për gjendje të kryer.
Pra kemi një formë rezultative:
pro-aç-id-a ≈ u bë ashtu, mbeti ashtu
Është e mundshme edhe një lidhje shumë e largët me fjalën latine procedere (vazhdoj përpara) në plan etimologjik.
V.12 – “t’ rritë t’ sosun jetën”
rritë = rroj; sosur = e rraskapitur/e thyer. Ndërtim arkaik: të rroj e sosur jetën.
”Rritë” këtu ka shumë gjasa të mos ketë kuptimin “rris”.
Në shqipen e vjetër dhe dialektore ka paqëndrueshmëri midis formave:
• rroj
rri
forma të ndërmjetme (sidomos në të folur arkaike)
• grafia me alfabet grek e rrit konfuzionin (ρ / ρρ / ρζ etj.)
Kështu:
rroj / rrojë / rrojtë → rritë
është fonetikisht e mundshme, sidomos në një tekst të transkriptuar jo standardisht.
Në arvanitisht dhe arbërisht gjenden shpesh forma hibride që mbulojnë kuptimin “të jetosh / të qëndrosh gjallë”.
V.13 – “Qësonjë mëm proiô”
Qësonjë = kësoj/e tillë / e atillë; mëm – mëmë/nënë; proiô = bijtë/pjellë (rasë e ndryshme e proinë).
V.14 – “dasanji vietëm për Patridë”
Përsëritje formularike e vargut 9 → funksion epik-etik.
Përfundim gjuhësor: Struktura është shqip; elementet greke janë të pakta dhe leksikore.
5. Interpretimi historik: zëri nga mërgimi
Mungesa e toponimeve lokale konkrete dhe përdorimi i emërtimeve të përgjithshme territoriale (Albani, mazi t’Albanisë) sugjerojnë se zëri i nënës nuk artikulohet nga brenda Arbërisë, por nga një pozicion retrospektiv, pra nga mërgimi. Arbëria nuk përjetohet më si hapësirë e jetuar përditë, por si tërësi e kujtuar, e rikthyer përmes emërtimeve kolektive dhe jo përmes referencave mikro-topografike.
Termi mazi është veçanërisht domethënës në këtë kontekst. Duke qenë se mazi është fjalë shqipe autoktone, e përdorur edhe sot në disa të folme me kuptimin “tokë e punuar, e përgatitur për mbjellje”, shprehja mazi t’Albanisë nuk i referohet domosdoshmërisht vetëm një terreni të përgjithshëm, por edhe tokës konkrete të jetës dhe punës. Kjo e bën kujtesën e atdheut jo thjesht gjeografike, por agro-ekzistenciale.
Në këtë kuadër, shprehja “pranë përroit” (pra proinet) nuk funksionon si koordinatë aktuale hapësinore, por si fragment i kujtesës: një hollësi e ruajtur në kujtesë, tipike për ligjërimin elegjiak të mërgimit, ku vendi i humbur rikujtohet përmes imazheve të pjesshme, jo përmes lokalizimit të saktë.
Struktura narrative e këngës sugjeron një rend kronologjik të qartë:
1. rënien e bijve në luftë në tokën e Arbërisë (në mazitë, pra në tokat/terrenet e saj);
2. mbijetesën e nënës;
3. largimin e saj si pasojë e drejtpërdrejtë e dhunës dhe trazirave;
4. artikulimin e vajtimit nga jashtë atdheut, i cili tashmë konceptohet si hapësirë e përgjithshme e humbur.
Ky model përkon me atë që në studimet folklorike përkufizohet si kujtesë diasporike e hershme, karakteristike për shpërnguljet e detyruara dhe jo për emigrimin vullnetar.
6. Atdhetaria e lirikës: patriotizëm parakombëtar
Vargu qendror “Ata dhanë jetën për Patridë” artikulon qartë një formë të patriotizmit parakombëtar. Ky nuk është patriotizëm ideologjik në kuptimin modern, por një etikë mesjetare e sakrificës për vendin e etërve, ku atdheu përjetohet si bashkim i territorit, tokës së punuar dhe bashkësisë njerëzore.
Atdheu emërtohet shprehimisht si Albani, çka dëshmon një vetëdije territoriale të qartë. Megjithatë, falë polisemit të mazi, ky atdhe nuk është vetëm hapësirë abstrakte politike, por edhe tokë konkrete: arat, terrenet dhe vendet e punës nga të cilat varet jeta e familjes dhe e bashkësisë. Sakrifica “për Patridë” është kështu njëkohësisht sakrificë për tokën e trashëguar dhe të punuar, jo vetëm për një emër territorial.
Kjo formë e atdhetarisë:
• nuk shoqërohet me thirrje mobilizuese;
• nuk përmend armik, fe apo ideologji;
• artikulohet përmes dhimbjes së nënës dhe jo përmes lavdërimit heroik.
Ajo është e krahasueshme me diskursin etik të epikës arbërore mesjetare dhe me klimën historike të kohës së Gjergj Kastriotit Skënderbeut, pa qenë e nevojshme ta lidhim këngën me një betejë ose ngjarje të caktuar historike. Kënga nuk është kronikë, por kujtesë morale.
7. Përfundim
Analiza filologjike dhe historike tregon se kjo lirikë arvanitase:
1. është në shqip arkaike dhe e kuptueshme për shqipfolësit;
2. shpreh një vetëdije të qartë territoriale për Arbërinë;
3. artikulon një formë të hershme të patriotizmit shqiptar.
Teksti i sjellë fillimisht për të dëshmuar shkëputjen e arvanitasve nga shqiptarët rezulton, paradoksalisht, një dëshmi e fortë e vazhdimësisë gjuhësore, kulturore dhe atdhetare shqiptare në mjedisin arvanitas. Ai ruan një shtresë të hershme të kujtesës historike shqiptare, të artikuluar përmes gjuhës, tokës dhe dhimbjes njerëzore.
Bibliografi orientuese
• Çabej, E. Studime gjuhësore. Tiranë.
• Camarda, D. Appendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese. Livorno, 1866.
• Demiraj, Sh. Gjuha shqipe dhe historia e saj. Tiranë.
• Elsie, R. Albanian Folklore and Oral Tradition. London.
• Hamp, E. Studies in Albanian. Ann Arbor.