Nëntë murale në lagjen historike Sheshi të Piana degli Albanesi përpiqen të zënë një hapësirë simbolike përpara se ajo të zhduket. Por a mundet arti të zëvendësojë vërtet institucionet për të shpëtuar një komunitet arbëresh në rënie?
Kur mbërrin në Piana degli Albanesi, jo shumë larg nga Palermo, dhe ngjitesh drejt lagjes historike Sheshi, nuk pret të gjesh një muze. Më tepër pret shtëpi të boshatisura, dritare të mbyllura dhe atë heshtje të veçantë të vendbanimeve që po shpopullohen. Megjithatë, që nga viti 2023, nëntë murale dhe disa skulptura e kanë shndërruar këtë lagje në atë që administrata vendore e quan “muze në qiell të hapur”.
Por ky përkufizim mbetet i kufizuar. Ajo që po ndodh këtu është shumë më komplekse: një përpjekje për të pushtuar një hapësirë simbolike përpara se ajo të zhduket plotësisht.
Pakica arbëreshe në Piana degli Albanesi
Arbëreshët janë një pakicë gjuhësore dhe kulturore që jeton në Itali që prej shekullit XV. Ata u vendosën në Siçili, Kalabri dhe në rajone të tjera të Italisë së Jugut, pasi u larguan nga trojet e tyre për t’i shpëtuar përparimit osman.
Piana degli Albanesi, e themeluar në vitin 1488, është një nga qendrat më të rëndësishme të këtij komuniteti në Itali, edhe pse gjallëria e tij sot mbetet relative. Shpopullimi po rritet, ekonomia has vështirësi dhe presioni uniformizues i kulturës dominuese vazhdon të ndihet.
Gjuha arbëreshe ende reziston; kostumet tradicionale shfaqen gjatë festave, ndërsa ikonat bizantine shkëlqejnë nëpër kisha. Por jashtë këtyre momenteve rituale, e tashmja e komunitetit mbetet e pasigurt.
Arti i rrugës në Piana degli Albanesi
Andrea Buglisi (Palermo, 1974), drejtor artistik i projektit Bashkë in Art dhe autor i muralit “Il Dono”, përdor një folje që tingëllon e pazakontë në gjuhën e artit të rrugës: “të përkëdhelësh”. Sipas tij, një vend ku street art-i nuk ka ekzistuar kurrë dhe ku banorët nuk janë të familjarizuar me disa prirje të artit bashkëkohor kërkon një qasje të kujdesshme.
Milano apo Berlini mund të përballojnë një gjuhë artistike më të fortë e tronditëse, shpjegon ai, por këtu duhet marrë parasysh peizazhi, komuniteti dhe kujtesa kolektive. Murali i tij paraqet një stoli tradicionale të argjendarëve vendas, të rrethuar nga gazela të arta dhe zogj që dialogojnë me peizazhin e liqenit.
“Kam dashur të krijoj një dialog me temat e natyrës: ngjyrat e muralit marrin tonet e liqenit dhe të maleve në horizont, duke krijuar një lidhje mes peizazhit dhe arkitekturës”, shpjegon ai.
Kur pyetet nëse një gjuhë artistike kaq e butë mund të shërbejë si mbrojtje për një kulturë në rrezik, Buglisi përgjigjet se pikërisht ky është qëllimi: të mbahet gjallë një identitet kulturor që rrezikon të margjinalizohet gjithnjë e më shumë.
Ai kujton edhe takimin me familjen e argjendarëve Lucito: ata e vizituan gjatë punës së tij dhe u emocionuan kur panë stolinë e tyre të shndërruar në mural. “U krijua një urë marrëdhëniesh shumë interesante me vendin”, thotë ai. Nuk bëhet fjalë thjesht të vish, të pikturosh dhe të largohesh, por të ndërtosh diçka që komuniteti ta ndjejë si të vetën.
Ari në muralin e San Gjergjit
Igor Scalisi Palminteri (Palermo, 1973) e çon këtë reflektim në një plan tjetër. Në muralin e tij kushtuar figurës së Shën Gjergjit, një fije ari përshkon edhe dragoin, simbolin tradicional të së keqes.
Për artistin, Piana degli Albanesi është një pikë referimi e rëndësishme për traditën e ikonës së shenjtë. Në kërkimet e tij të hershme mbi pikturën, ai është frymëzuar nga përdorimi i arit në ikonat bizantine, ndaj edhe në figurën e Shën Gjergjit vendosi të përdorë këtë ngjyrë.
Por zgjedhja nuk është vetëm estetike. “E pyeta veten: a duhet ta vendos arin edhe te dragoi, që përfaqëson të keqen? Pastaj mendova: para se të bëhej simbol i së keqes, çfarë ka qenë ai? Ndoshta një qenie tjetër, një histori tjetër. Edhe te njerëzit më të këqij ekziston një fije njerëzore, por ajo është mbytur nga dhimbja dhe vuajtja”, shpjegon artisti.
Kjo nuk është vetëm një reflektim teologjik, por edhe një lexim social i realitetit. Palminteri kujton se në lagjet e margjinalizuara të Palermos shumë njerëz që shoqëria i dënon kanë qenë më parë viktima të braktisjes institucionale dhe të dhunës.
Identiteti mes forcës dhe rrezikut
Për Palminterin, të punosh në Piana degli Albanesi është si të punosh në shtëpi. Komuniteti ka një identitet shumë të fortë dhe të qartë, të cilin ndien nevojën ta shprehë.
Megjithatë, kjo forcë është një “armë me dy tehe”: nga njëra anë mund të shfaqë mbyllje, nga ana tjetër një ndjenjë të madhe mikpritjeje. Për artistin, përvoja e tij në këtë vend ishte kryesisht ajo e mikpritjes dhe e bashkëpunimit me njerëz që besojnë fort në identitetin e tyre dhe punojnë vullnetarisht për ta mbrojtur atë.
A mund ta zëvendësojë arti institucionin?
Kur pyetet nëse arti urban mund të zëvendësojë institucionet në vlerësimin dhe mbrojtjen e një vendi, Palminteri është i prerë: askush nuk mund t’i zëvendësojë institucionet. Kur një shoqatë apo një grup njerëzish duhet të marrë rolin e tyre, kjo do të thotë se institucionet kanë dështuar.
Ky dështim, sipas tij, shihet në mungesën e fondeve për pakicat gjuhësore, në shkollat ku gjuha arbëreshe nuk mësohet më rregullisht dhe në largimin e të rinjve që nuk gjejnë punë.
Megjithatë, arti mund të shërbejë si një urë: një lidhje mes institucioneve, komuniteteve dhe vendeve të harruara.
Sheshi që rikthehet në jetë
Sipas Giuliana Riolo, presidente e shoqatës Bashkë in Art, lagjja Sheshi po përjeton një ringjallje të ngadaltë, por të dukshme.
Falë projektit Bashkë UrbanArt, rrugët dhe sheshet janë shndërruar në një muze në qiell të hapur, ku muralet dhe skulpturat nuk janë thjesht vepra arti, por rrëfime vizuale që i japin zë kulturës arbëreshe.
Sot lagjja po tërheq sërish njerëz: të rinj që shëtisin, banorë që ndalen për të biseduar, vizitorë që fotografojnë muralet. Edhe banorët që dikur preferonin zonat më moderne të qytetit po rizbulojnë qendrën historike si një hapësirë jete.
Janë gjeste të vogla – një kafe e pirë jashtë, një bisedë në rrugë – por ato tregojnë një proces të ri përvetësimi të hapësirës.
Një ndryshim i qëndrueshëm?
Megjithatë mbetet një pyetje e vështirë: sa mund të zgjasë kjo ringjallje? Financimet publike shpesh janë të përkohshme, energjia e vullnetarëve mund të shterojë dhe turizmi kulturor rrezikon ndonjëherë të konsumojë atë që synon të ruajë.
Për të shpëtuar një komunitet nuk mjafton vetëm arti. Nevojiten shkolla që funksionojnë, vende pune për të rinjtë, shtëpi të përballueshme dhe shërbime publike.
Për momentin, në muret historike të Sheshit ari vazhdon të shkëlqejë: ari i ikonave bizantine, i stolive tradicionale dhe i fijes që përshkon edhe dragoin e Shën Gjergjit. Një simbol që duket se thotë: jemi ende këtu, rezistojmë dhe ekzistojmë.
Pyetja mbetet e hapur: për sa kohë dhe në çfarë kushtesh? Sepse në mungesë të alternativave, arti po shndërrohet në formën e fundit të rezistencës së një komuniteti historik që kërkon jo vetëm të mbijetojë, por të vazhdojë të ekzistojë plotësisht.
Piana degli Albanesi: la street art come ultima difesa della minoranza arbëreshë



