Nga Tommaso Scattolari
Midis barokut, identitetit, qëndrueshmërisë dhe lirisë, rrugëtimi artistik i Dioklea Hoxhës bëhet një rrëfim përkatësie, studimi dhe rilindjeje.
Dioklea Hoxha, Kosova si një lahutë
Ka emra që të shoqërojnë gjatë jetës. Dhe pastaj ka emra që e paraprijnë atë, që e paralajmërojnë, që duket sikur e përmbajnë tashmë të gjithën. Dioklea është një nga këta. Nuk ka lehtësinë e një tingulli të zgjedhur rastësisht: mbart në vetvete histori, prejardhje, një tokë të lashtë dhe një trashëgimi që shtrihet deri te Ilirët. Është një emër i madh, megjithatë ajo thotë se kurrë nuk e ka ndier si tepër të madh për veten. I rri natyrshëm, si disa të vërteta që nuk fitohen, por njihen.
Në atë zgjedhje të të atit, një baba skulptor, pedagog në Universitetin e Prishtinës, artist i lidhur me kujtesën e heronjve të tokës së tij, gjendet tashmë shenja e përkatësisë. Por krahas emrit publik ekziston edhe një tjetër, sekret, i ruajtur në traditën familjare si një pëshpëritje në vesh: do të thotë “gjej të mirën”. Ndoshta ky është çelësi më intim i Dioklea Hoxhës: një grua që kalon përmes kompleksitetit pa humbur dritën, që nuk e mohon dhimbjen por nuk lejon që ajo të bëhet gjuha e saj e vetme.
Të flasësh për të do të thotë në mënyrë të pashmangshme të flasësh për Kosovën. Jo si një sfond biografik, por si një prani e vazhdueshme. Kosova është në zërin e saj si një frekuencë e thellë, një timbër i brendshëm që mbetet kudo që ajo shkon. Ajo e thotë me krenari dhe seriozitet: është një vend i lindur brenda një përvoje të gjatë dhimbjeje, pushtimi dhe sakrifice. Një tokë për të cilën liria nuk është një koncept abstrakt, por një fitore që ka pasur një çmim njerëzor shumë të lartë. Tek ajo, kjo histori është bërë karakter. Qëndrueshmëria, në rastin e saj, nuk është një zbukurim retorik, por një substancë që e ka formësuar si njeri, si grua, si artiste.
Megjithatë rrëfimi i saj nuk është kurrë i zymtë. Ndoshta pikërisht sepse vjen nga një tokë ku liria është dëshiruar kaq thellë, tek ajo ka një vitalitet që të befason. Një lehtësi që nuk është pavetëdije, por zgjedhje. Xhulieta e saj, një nga përvojat e para të rëndësishme në skenë, i ka lënë kujtime shumë të ëmbla, dhe kur flet për lehtësinë e trajton si diçka që pjesërisht merret dhe pjesërisht fitohet. Tek ajo kjo fjalë merr një vlerë pothuajse politike: të mbetesh plot jetë “kundër gjithçkaje që ke jetuar”, siç thotë ajo, bëhet një akt besnikërie ndaj vetes.
Një pikë kthese, të paktën në planin publik, vjen me Innsbruck 2019. Çmimi i dytë hap simbolikisht botën, por ajo që bie në sy është mënyra se si ajo e kujton atë moment. Jo si një provë force, as si një ndjekje e perfeksionit, por si zbulimi i vlerës së autenticitetit. Në atë qytet, e lirë nga pesha e pritshmërive që shpesh shoqërojnë audicionet dhe konkurset, ajo zgjodhi të jetë vetvetja. Jo perfekte, por e vërtetë. Dhe kjo e vërtetë funksionoi. Përgjegjësia, nëse kishte, ishte një tjetër: të përfaqësonte vendin e saj të origjinës dhe njëkohësisht shkollën italiane që e ka formuar dhe e ka pritur në jetën e saj të rritur. Në këtë përkatësi të dyfishtë shihet një nga linjat më tërheqëse të rrugëtimit të saj: të jesh e rrënjosur pa u mbyllur, të ndihesh bijë e një toke pa pushuar së qeni qytetare e një tjetër.
Kjo dinamikë rikthehet edhe në marrëdhënien e saj me repertorin. Për Dioklean, çdo personazh është një krijesë që duhet dëgjuar përpara se të interpretohet. Nuk bëhet fjalë për t’i imponuar një formë, por për t’u vënë në shërbim të një zëri tjetër, për ta pranuar, kuptuar dhe për ta bërë të gjallë në kohën e kufizuar të një shfaqjeje. Është një ide thellësisht teatrale dhe njëkohësisht thellësisht njerëzore: ne u japim jetë personazheve, thotë ajo, por edhe ata mësojnë nga ne. Në fund, teatri është ky shkëmbim i heshtur identitetesh, ku asgjë nuk mbetet e njëjtë.
Ka role që hapen menjëherë, të tjera që rezistojnë. Adelanta, për shembull, fillimisht i dukej pothuajse e pakëndshme. Shumë e ndryshme, shumë e vështirë për t’u dashur. Por puna e vërtetë fillon pikërisht aty: në pezullimin e gjykimit dhe përpjekjen për të kuptuar. Kur më në fund Adelanta iu shfaq në pasigurinë dhe brishtësinë e saj të çrregullt, Dioklea filloi të argëtohej vërtet. Është një fjali e thjeshtë, por zbuluese: për të interpretuar një personazh, duhet ta marrësh seriozisht. Ndoshta vlen edhe për njerëzit, për jetën, për vetveten.
Nëse ka një vend ku rrëfimi i saj bëhet veçanërisht i qartë, është ai i barokut. Për shumë këngëtarë është çështje stili, mase dhe shkrimi. Për të është diçka më shumë: një kanal i shpirtit. Baroku i mëson rrënjosjen në qetësi dhe në gëzim. Dhe nëse ky lidhje lexohet në dritën e origjinës së saj, kuptohet më mirë: gëzimi i shpirtit, thotë ajo, nuk ka munguar kurrë në popullin e saj; qetësia dhe paqja, përkundrazi, po. Baroku ia rikthen ato. Është një nga përkufizimet më të bukura dhe të papritura për këtë repertor: jo një teknikë, por një shërim.
Edhe ideja e saj për rrezikun është larg çdo formule. Ajo nuk ka pasur kurrë frikë të transmetojë emocione. Përkundrazi, me kalimin e viteve ka kërkuar të studiojë trupin, frymëmarrjen, yogën, mirëqenien fizike dhe mendore për t’u dhënë emocioneve një formë të saktë, për t’i kanalizuar dhe për t’i kthyer në forcë, jo në shpërndarje. Është një mendim shumë bashkëkohor dhe shumë i nevojshëm: arti jo si tepricë e pakontrolluar, por si intensitet i udhëhequr nga ndërgjegjja e trupit.
Zëri i saj, në fund të fundit, është vërtet një urë midis botëve. Gjuhët, kulturat, Lied-i, Gjermania, Italia, Kosova: gjithçka tek ajo duket se ndërton lidhje, jo barriera.
Megjithatë ky lëvizje sjell me vete edhe një melankoli të hollë. Ajo thotë se çdo vit ndihet më e huaj kudo, dhe në të njëjtën kohë ndien se ka shumë shtëpi. Është një fjali thellësisht moderne: ndjesia se nuk përket më vetëm në një vend, por megjithatë ushqehet nga shumë. E lindur kosovare, e lidhur me Italinë në mënyrë “të papërshkrueshme”, e tërhequr nga bota gjermane përmes gjuhës dhe muzikës, Dioklea e jeton këtë shumësi jo si humbje, por si fat.
Por çdo fat ka çmimin e vet. Ajo e thotë pa kërkuar ngushëllime të lehta. Si grua kosovare, rruga nuk ka qenë e lehtë, pothuajse e pamundur. Të jesh e huaj, të mos merresh në konsideratë, të jesh një grua e sigurt në vetvete dhe për këtë arsye të keqkuptohesh si arrogante: janë plagë që nuk i përkasin vetëm rrugës së saj, por gjendjes së shumë grave në botën artistike dhe jo vetëm. Këtyre u shtohen sakrificat më të heshtura dhe më të vërteta: largësia nga të dashurit, përvjetorët e humbur, momentet e rëndësishme ku nuk mund të ishte e pranishme. Sakrificat, thotë ajo, i njohin vërtet vetëm ata që janë pranë saj.
Ndoshta për këtë arsye, kur sheh nga e ardhmja, e bën me një pjekuri të pazakontë. Ëndrra e saj më e madhe nuk është një teatër i caktuar, as një njohje e jashtme, por një gjendje e brendshme: të vazhdojë të ndiejë atë lehtësi, qetësi dhe ekuilibër që ka gjetur sot mes punës, marrëdhënieve dhe respektit për veten. Në një epokë ku puna artistike tenton të gllabërojë vlerën personale, Dioklea shpreh një nga të vërtetat më të rëndësishme: të mos e lidhësh vlerën tënde me punën që bën. Aty, thotë ajo, fitohet vërtet.
Sigurisht, Vjena dhe Milano mbeten dëshira të zemrës. Dhe rolet që po studion do të vijnë kur të jetë gati. Por ndoshta pjesa më befasuese e vizionit të saj është se nuk kufizohet më vetëm në këndim. Coaching, punë me trupin dhe mendjen, krijim: bota e saj po zgjerohet. Jo nga shpërndarja, por nga besnikëria ndaj një natyre që nuk do të kufizohet në një formë të vetme.
Dhe pastaj vjen ajo imazh i fundit, aq i qartë sa duket tashmë poezi. Përmes personit dhe zërit të saj, Dioklea thotë se përfaqëson Kosovën si një vend që meriton lirinë, i pasur me kulturë, mirësi dhe dëshirë për të mësuar e për t’u rrëfyer. Dhe kur kërkon një përkufizim përfundimtar, nuk zgjedh një flamur, as një simbol politik, as një monument.
Thotë thjesht: “Kosova është një lahutë.”
Ndoshta është e vërtetë. Dhe ndoshta edhe ajo vetë është një e tillë. Një instrument i lashtë, i shtrirë mes kujtesës dhe së ardhmes, i aftë të shndërrojë dhimbjen në rezonancë dhe historinë në këngë. Në një kohë që shpesh e ngatërron forcën me zhurmën, Dioklea Hoxha sjell një mësim tjetër: se mund të jesh e thellë pa u bërë e rëndë, krenare pa u ngurtësuar, autentike pa hequr dorë nga ëmbëlsia.
Dhe në fund mbetet pikërisht kjo: ndjesia se zëri i saj nuk shërben vetëm për të kënduar, por për të ruajtur një popull, një gjuhë të brendshme, një formë lirie.



