Nga Dorian Koçi
Në koleksionin e Museo Civico d’Arte Orientale në Trieste ndodhet një vizatim me laps i titulluar “Kafeneja Orientale e Triestes”, që daton në vitin 1888 me përmasa 64 × 47.4 cm. Skena përshkruan katër burra të mbledhur në atë që duket të jetë një kafene në stilin oriental. Dy prej tyre janë ulur, duke pirë dhe shijuar kafe turke ndërsa janë të zënë në bisedë, ndërsa dy të tjerët duket se janë pronari i lokalit dhe një shërbëtor. Pronari qëndron pranë një dritareje të hapur duke vëzhguar bisedën, ndërsa shërbëtori, i pozicionuar pak më pas, dëgjon me vëmendje.
Veçanërisht mbresëlënëse janë veshjet e veshura nga dy burrat që po pinë kafe dhe po bisedojnë. Njëri është i veshur me një fustanellë të shoqëruar me një brez, jelek dhe fes me një xhufkë, ndërsa tjetri mban një jelek dhe benevrekë. Edhe pse origjina e tyre e saktë etnike nuk mund të përcaktohet me siguri, veshja sugjeron fuqimisht se ata mund të jenë shqiptarë. Fustanella është një nga elementët më dallues të veshjes tradicionale shqiptare dhe historikisht ka pasur një shpërndarje të gjerë gjeografike në të gjithë territoret e banuara nga shqiptarët. Shpesh është përshkruar gabimisht si një kostum ekskluziv për Shqipërinë jugore. Megjithatë, provat vizuale nga gravurat e fillimit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, si dhe fotografitë e ruajtura në koleksionet e Muzeut Kombëtar të Fotografisë Marubi, tregojnë se veshja vishej gjerësisht edhe në rajonet veriore të Shqipërisë, duke marrë kështu karakteristikat e një kostumi kombëtar më të gjerë.
Përhapja e kësaj veshjeje midis popullatave fqinje të Ballkanit dokumentohet edhe nga historiani britanik George Finlay. Gjatë udhëtimeve të tij në të gjithë Perandorinë Osmane, duke përfshirë Shqipërinë, Maqedoninë dhe Greqinë, Finlay vërejti se veshja shqiptare gëzonte prestigj të konsiderueshëm dhe imitohej shpesh nga të tjerët. Sipas rrëfimit të tij, edhe elitat osmane dhe të rinjtë grekë e përvetësuan fustanellën, veçanërisht kur udhëtonin, pasi u lejonte atyre të mbanin armë më lehtë.
Autori i gravurës është piktori italian Francesco Beda, karriera artistike e të cilit filloi me udhëtime nëpër Austri, Hungari, Kroaci dhe Angli. Beda fitoi njohje të veçantë për subjektet historike dhe portretet dhe ishte shumë i kërkuar nga patronët aristokratë. Ndër veprat e tij më të famshme janë portretet e Perandoreshës Elizabeth të Austrisë dhe personaliteteve të tjera të shquara të botës së Habsburgëve. Në karrierën e tij të mëvonshme, Beda u drejtua drejt skenave elegante të zhanrit të shekullit të tetëmbëdhjetë që paraqisnin figura të veshura me pasuri të paraqitura me ngjyra të gjalla dhe detaje të përpikta akademike, shpesh të ndikuara nga qasja stilistike e Mariano Fortuny. Subjektet orientaliste ishin relativisht të rralla në veprën e tij; megjithatë, Kafeja Orientale e Triestes përfaqëson një shembull të tillë.
Temat orientaliste në art dhe teatër nuk ishin të rastësishme në kontekstin e Triestes së shekullit të nëntëmbëdhjetë. Si dalja kryesore detare e Perandorisë Austro-Hungareze, Trieste funksiononte si një portë e madhe tregtare midis Evropës Qendrore dhe Mesdheut lindor. Që nga fillimi i shekullit të tetëmbëdhjetë, porti kishte zhvilluar marrëdhënie të forta tregtare me Perandorinë Osmane dhe Levantin. Tregtarë dhe agjentë nga rajone të ndryshme osmane – duke përfshirë boshnjakët, shqiptarët, maqedonasit, grekët dhe turqit – e vizitonin shpesh qytetin. Kështu, Trieste evoluoi në një port kozmopolit ku shkëmbimi tregtar nxiti ndërveprimin kulturor dhe ndikimin e ndërsjellë.
Ky takim ndërkulturor u reflektua jo vetëm në tregti, por edhe në shijen artistike dhe dekorimin shtëpiak. Nga mesi i shekullit të nëntëmbëdhjetë e tutje, orientalizmi u bë një estetikë në modë në të gjithë Evropën. Tregtarët, financuesit dhe aristokratët e pasur shpesh dekoronin pjesë të rezidencave të tyre në stile orientale. Ndër ata që ishin të magjepsur nga kultura lindore ishte Maksimiliani I i Meksikës, atëherë Arkiduk i Austrisë, i cili jetoi për një kohë në Trieste. Pas udhëtimeve të tij në Greqi dhe bregdetin osman në vitin 1850, Maksimiliani zhvilloi një interes të veçantë për artin dhe arkitekturën orientale, duke mobiluar dhoma të caktuara të rezidencës së tij në stilin maur. Brenda këtij konteksti më të gjerë historik dhe kulturor, gravura Kafeneja Orientale e Triestes mund të interpretohet si më shumë sesa një përshkrim i thjeshtë i jetës urbane. Ajo përfaqëson një dëshmi vizuale të ndërveprimeve komplekse midis kulturave në një nga portet më të rëndësishme të Adriatikut të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Prania e mundshme e figurave shqiptare brenda skenës pasqyron pjesëmarrjen më të gjerë të shqiptarëve në rrjetet tregtare dhe shoqërore që lidhin botën e Adriatikut me Lindjen Osmane. Në fillim të shekullit të njëzetë, afërsisht gjysma e tregtisë së jashtme të territoreve shqiptare kryhej me Perandorinë Austro-Hungareze, me Triesten që shërbente si porti kryesor i perandorisë në Adriatik dhe një ndërmjetës i rëndësishëm në këto shkëmbime. Identifikimi dhe studimi i gravurave, veprave të artit dhe gjurmëve të tjera materiale që dokumentojnë praninë e shqiptarëve jashtë vendit kontribuojnë në rindërtimin e një mozaiku më të madh, shpesh të anashkaluar, të pjesëmarrjes së shqiptarëve në historinë kulturore evropiane dhe mesdhetare.
Bibliografi:
Marubi National Museum of Photography. Photographic collections. Shkodër.
Arkivi i Muzeut Historik të Shkodrës. Shkodër.
Beda, F. (1888). The Oriental Café of Trieste. Pencil drawing, collection of the Museo Civico d’Arte Orientale.
Finlay, G. (1877). A History of Greece under Ottoman and Venetian Domination. Oxford: Clarendon Press.
Wostry, C. (1934). Storia del Circolo Artistico di Trieste. Trieste.
Katalogu i Muzeut Revoltella të Triestes. (1933). Trieste.



