Nga Dita Arbri
Shqipëria po përballet përsëri me përmbytje masive dhe shkatërruese që kanë mbingarkuar qytetet kryesore, përfshirë Durrësin, Lezhën, Vlorën, Gjirokastrën, Tiranën, Elbasanin dhe FIERin, si dhe qindra fshatra përreth. Në pak ditë, janë shkatërruar shtëpi, biznese, automjete, toka bujqësore, bagëti dhe të gjithë burimet e jetesës. Qindra familje janë zhvendosur, shumë prej tyre të detyruara të flenë jashtë për periudha të gjata pa energji elektrike, ushqim të mjaftueshëm apo akses në kujdes mjekësor. Rrugët janë bllokuar, shkollat janë pezulluar dhe janë kryer shpëtimet emergjente në shumë zona. Megjithatë, pavarësisht shkallës së krizës, reagimi i shtetit ka qenë i dobët, i vonuar dhe i pasigurt.
Edhe pse reshjet e dendura mund të kenë shkaktuar përmbytjet, ajo që po përjeton Shqipëria nuk është një katastrofë natyrore e pashmangshme. Është një rezultat i parashikueshëm i dështimeve strukturore të gjatë që janë injoruar vit pas viti. Përmbytjet në Shqipëri nuk janë të reja. Ato ndodhin pothuajse çdo vit, shpesh në të njëjtat qytete dhe fshatra. Rreziqet janë dokumentuar mirë nga ekspertët dhe të njohura dhimbshëm për banorët që kanë pësuar humbje të përsëritura. Megjithatë, masat parandaluese mbeten të paplota.
Një nga shkaqet kryesore është infrastruktura e neglizhuar. Sistemet e kullimit dhe kanalizimeve, si në zonat urbane ashtu edhe në ato rurale, janë të vjetruara, të mirëmbajtura dobët ose krejtësisht jo funksionale. Shtrati i lumenjve është i menaxhuar në mënyrë të pamjaftueshme, shpesh i bllokuar, i ngushtuar ose i braktisur, duke rritur mundësinë e përmbytjeve gjatë reshjeve të dendura. Në vend që të investohet në zgjidhje të qëndrueshme dhe afatgjata, autoritetet mbështeten në riparime emergjente pas çdo përmbytjeje – një qasje që rrit kostot dhe nuk ul rrezikun për të ardhmen.
Dështimet në planifikimin urban kanë përkeqësuar problemin. Shumë qytete shqiptare janë projektuar për modele reshjesh të një ose dy dekadave më parë dhe nuk janë përshtatur me realitetet klimatike aktuale. Ndërtimet e tepërta, ndërtimet pa zbatim rregullash dhe zhvillimi kaotik kanë reduktuar kapacitetin natyror për absorbimin dhe kullimin e ujit. Në disa zona, fusha përmbytjeje janë urbanizuar pa masa të duhura mbrojtëse, duke vendosur lagje të tëra direkt në rrezik.
Po aq shqetësuese është mungesa e parandalimit dhe përgatitjes. Shqipëria nuk ka një sistem funksional paralajmërimi të hershëm dhe monitorimi në kohë reale që mund t’i paralajmërojë banorët para përmbytjeve. Komunitetet marrin pak udhëzime për procedurat e evakuimit, mbrojtjen e pasurive ose reagimin emergjent. Menaxhimi i fatkeqësive mbetet reaktiv – i fokusuar në ndërhyrje pas dëmeve – në vend që të jetë parandalues, pavarësisht natyrës së qartë dhe të përsëritur të rrezikut.
Këto mangësi përkeqësohen nga kapaciteti i dobët institucional. Institucionet kyçe të infrastrukturës dhe menaxhimit emergjent shpesh drejtohen nga individë pa ekspertizë të mjaftueshme teknike në menaxhimin e rrezikut nga katastrofat. Koordinimi midis autoriteteve kombëtare dhe lokale është i pasigurt, duke ngadalësuar kohën e reagimit dhe reduktuar efektivitetin. Planifikimi mbetet afatshkurtër dhe i orientuar politikisht, në vend që të bazohet në vlerësime teknike, modelim rreziku dhe strategji afatgjata për rezistencë.
Pasojat e përmbytjeve të përsëritura shkojnë përtej dëmit fizik të menjëhershëm. Familjet dhe bizneset e vogla detyrohen të rindërtojnë nga e para çdo vit, shpesh pa kompensim, duke i futur në borxhe, varfëri ose emigrim. Shtëpitë, kultura bujqësore, bagëtia dhe pajisjet humbin përsëri e përsëri, duke shkatërruar ekonomitë lokale dhe mënyrën e jetesës. Me kalimin e kohës, kjo krijon lodhje sociale, zhvendosje dhe dëshpërim midis komuniteteve që ndihen të braktisura.
Dështimet në qeverisje dhe përgjegjësi thellojnë krizën. Pas çdo fatkeqësie, modeli është i njohur: premtohen gjëra, por kompensimi i plotë, i drejtë dhe transparent rrallë ndodh. Fondet emergjente nuk shpallen plotësisht, listat e përfituesve nuk bëhen publike dhe kriteret ndryshojnë shpesh gjatë procesit, duke krijuar pabarazi dhe mosbesim. Nuk ka hetime serioze pse të njëjtat zona përmbyten çdo vit dhe nuk ka pasoja reale për dështimin institucional të përsëritur.
Si rezultat, përmbytjet dhe menaxhimi i keq i katastrofave janë normalizuar. Qytetarët pritet të përshtaten me dobësinë institucionale, në vend që institucionet të përshtaten me rreziqet e njohura. Çdo fatkeqësi e re ngrihet mbi dëmet e pazgjidhura të asaj të mëparshmes, duke i mbyllur komunitetet në një cikël vulnerabiliteti.
Ajo që Shqipëria po përjeton sot nuk është vetëm një katastrofë natyrore. Është një krizë e krijuar nga njeriu, e rrënjosur në neglizhencë sistematike, planifikim të dështuar, qeverisje të dobët dhe mungesë përgjegjësie. Përmbytjet në Shqipëri janë kryesisht të parashikueshme dhe, deri në një shkallë të madhe, të parandalueshme. Pa reforma strukturore, transparencë dhe përgjegjësi, të njëjtat komunitete do të vazhdojnë të paguajnë një çmim gjithnjë e më të lartë njerëzor dhe ekonomik për katastrofa që nuk duhet të lejonin të përsëriteshin.



