Shqiptarët e 1575-ës sipas kronikanit italian Carlo Ranzo

E martë, 17 Nëntor, 2026
E martë, 17 Nëntor, 2026

Shqiptarët e 1575-ës sipas kronikanit italian Carlo Ranzo

Studiuesi Mario Bellizzi sjell në shqip (nga italishtja e vjetër) një dokument të çmuar historik të vitit 1575, që përshkruan rrugëtimin e ambasadorit venecian Giacomo Soranzo nga Venecia në Kostandinopojë, me kalimin e tij përmes Shqipërisë.

Përkthimi mundëson njohjen me detaje të gjalla mbi diplomacinë, strategjitë ushtarake dhe kulturën e shekullit të XVI, duke hedhur dritë gjithashtu në aspektet e jetës dhe traditave të shqiptarëve të asaj kohe.   Ranzo në këtë kronikë i përshkruan shqiptarët si njerëz të egër dhe të pavarur, me pamje dhe sjellje që reflektojnë ashpërsinë e jetës malore. Burrat duken të frikshëm, me lëkurë të errët, mustaqe të gjata dhe veshje të ndotura, të armatosur me harqe, shigjeta dhe shpata të ndryshkura. Gratë, megjithëse të ashpra, përshkruhen si më të forta dhe të shëndetshme, me zinxhirë argjendi e byzylykë që tregojnë kujdes për pamjen. Mikpritja e tyre dhe ndjenja e komunitetit ofrojnë një kontrast ndaj egërsisë së tyre, duke treguar një kulturë të fortë dhe të veçantë.

Shkrimi i plotë

1575/ Carlo Ranzo: Kronike e një udhëtim nga Venecia në Kostandinopojë

Në shkrim Carlo Ranzo udhëtar e kronikan i shekullit të XVI përshkruan rrugëtimin e ambasadorit venecian Giacomo Soranzo nëpër malet e Shqipërisë gjatë vajtjes dhe kthimit në Kostandinopojë. Soranzo ishte ambasador në Londër rreth viteve 1553-1557 dhe në Konstandinopojë në 1576-1581. Ky fragment rrëfen pjesën shqiptare të udhëtimit të tij të mundimshëm.

Raporti i Carlo Ranzo, fisnik i  Vercellit, në një udhëtim nga Venecia në Kostandinopojë, pasi ishte kthyer nga Beteja detare e Lepantos. Është shumë interesante për shkak të të gjitha incidenteve që përmenden në të. Prej tij mund të mësohet për strategjitë ushtarake, për qëndrimet e luftëtarëve dhe për llojet e ndryshme të popujve dhe vendeve […]

Kur u zgjodh ky zotëri [ambasadori Soranzo], ai vuri në veprim të gjitha përgatitjet e dukshme që kërkohen në raste të tilla. Ai zgjodhi burrat nga oborri i tij që donte t’i merrte me vete. Ishin rreth dyzet prej tyre, pak prej të cilëve ishin fisnikë venecianë. Shumë prej tyre ishin nga pjesë të tjera të vendit të tij. Ai i urdhëroi ata të vishnin rroba të gjata turke prej mëndafshi kur ishin në këmbë, dhe rroba të shkurtra kur ishin mbi kalë, të gjitha në ngjyrë purpur, të kuqe dhe kafe. Ai bleu shumë sende argjendi, pëlhura të qëndisura në ar, kadife, pëlhura arras dhe damask të kuq, purpur dhe kafe, si dhe tekstile të tjera me ngjyra të ngjashme dhe të endura me fije ari dhe mëndafshi. Ai urdhëroi të merreshin disa orë dhe një sasi qirinjsh dhe pishtarësh dylli të bardhë, si dhe shumë blloqe të mëdha djathi Piacenza. Ai i bleu këto gjëra si dhurata për sulltanin dhe pashallarët e tij, duke shpenzuar kështu njëqind mijë monedha.  […]

Banda e jeniçerëve, shekulli i 18-të

Pasi u larguam nga ky qytet [Dubrovniku], udhëtuam për në Castelnovo [Herceg Novi] që i përkiste zotërinjve të Venedikut dhe së fundmi u pushtua nga turqit. Duke kaluar përmes një kanali të madh prej tetëmbëdhjetë miljesh, lundruam për të parë Cattaro [Kotorin], një qytet që u përket Lordëve të lartpërmendur. Qyteti mbrohet nga një kështjellë shumë e lartë dhe shumë e bukur, e vendosur në mënyrë të shkëlqyer dhe ka një garnizon të mirë. Qyteti ka pak qytetarë për shkak të murtajës që shpërtheu atje kohët e fundit. [Ambasadori] nxori njëqind mijë monedha nga ky qytet. Duke u kthyer nëpër kanalin e përmendur, lundruam drejt Alessio [Lezhës], një qytet i mbajtur nga turqit, duke lënë në të majtë Dulcigno [Ulqin] dhe Antivari [Bar], qytete që ishin në zotërim të këtyre Lordëve dhe tani janë në zotërim. të turqve.

Kur arritëm tre milje larg qytetit të përmendur të Lezhës, meqë nuk mundëm të përparonim më me varkat tona, u ankoruam atje për të zbritur. Doli një adjutant osman, d.m.th një emisar, i shoqëruar nga dy vojvodë, disa fisnikë turq, katër jeniçerë dhe disa shërbëtorë. Kur ishte në galeri, adjutanti e puthi Shkëlqesinë e Tij Soranzo në dorë dhe e informoi se, me urdhër të zotit të tij, ai kishte dalë për ta takuar dhe për ta mirëpritur dhe për ta shoqëruar në Konstandinopojë për të siguruar sigurinë e tij përgjatë rrugëve të rrezikshme dhe për të blerë kuaj dhe gjëra të tjera të nevojshme për udhëtim. Ai gjithashtu vuri në dukje në lidhje me këtë se ai kishte autoritet të plotë mbi të gjitha qytetet dhe vendet ku mund të kalonin dhe mbi burrat e nevojshëm për ta shoqëruar, dhe i ishte kërkuar t’i shërbente Shkëlqesisë së Tij. Pasi tha këtë, ai u largua prej nesh dhe u kthye në qytet nga ku na dërgoi katër barka të vogla (skafe) të mbuluara me qilima dhe lule. Ai dërgoi gjithashtu hamallë për bagazhet dhe njerëz për të lundruar me varkat dhe për ta çuar Shkëlqesinë e Tij në qytet. Kështu, të gjithë ne zbritëm nga galerat (lloj varke) në një breshëri artilerie dhe arkebusësh dhe në fryrjen e borisë dhe rrahjes së daulleve.

 

Hymë në skafe dhe na çuan një lumë me ujë të ëmbël për në Lezhë, një qytet i shkatërruar nga lufta. Kaluam pesë ditë në këtë qytet duke pritur që adjutanti të na sillte kuaj, sepse kishim ndërmend të udhëtonim nga toka për në Kostandinopojë. Ndërkohë, Sanxhak Beu i krahinës i dhuroi Shkëlqesisë së Tij një kalë të hollë lëpjetë me një shalë të qëndisur në ar, me kunja argjendi. Ai i dha gjithashtu disa dele të tredhura dhe një thes me bukë të bardhë, si dhe shumë dhurata të tjera të mira. Shkëlqesia e tij i dërgoi Sanxhak Beut një orë të bukur me një akrep, që shënonte orët dhe çerekun e një ore, me vlerën e njëqind monedhash  dhe të qëndisur kadife ngjyrë të purpurt me të cilën të bënte një rrobë të gjatë të stilit turk, dhe dërgoi kujdestarin e vend një rrobë prej pëlhure  të kuqe. Shumë fisnikë shqiptarë erdhën për t’i bërë homazhe Shkëlqesisë së Tij dhe i sollën shumë dele të tredhura, viça, lepuj, pula e rosa, ngarkesa biskota, bukë të bardhë, kana me verë të llojeve të ndryshme dhe sasi të mëdha peshqish të kripur. Ata treguan shenja të dashurisë së madhe për Lordët e Qetë të Venecias nën sundimin e të cilëve kishin jetuar dikur.

 

Kur kuajt u bënë gati, u nisëm nga ky qytet, të shoqëruar nga adjutanti i përmendur, vojvodët dhe katër jeniçerët. Ne hipëm mbi një fushë të drejtë që shtrihet për 22 milje dhe arritëm në rrëzë të malet nëpër të cilat do të udhëtonim për disa ditë. Meqë ishte vonë, ngritëm çadrat për të kaluar natën atje. Ndërkohë, adjutanti dërgoi vojvodin në vendbanimin më të afërt për të sjellë disa burra që do të na ruanin në rrugën tonë.

Kështu, në mesnatë na u paraqitën dyqind shqiptarë, banorë të një rajoni malor të quajtur Mali i Zi i Epërm [Karadaku i Shkupit / Skopska Crnagora], ku për shkak të lartësisë së maleve nuk e shohin kurrë diellin. Në bjeshkë dëgjohej daullja që rrihej për të njoftuar banorët se aty kalonte një grup i madh burrash. Njeriu që i binte daulles na dukej si zog.

Këta njerëz janë me lëkurë të errët. Kokat dhe mjekrat e tyre ishin të rruara, përveç mustaqeve. Këmishat e tyre ishin të zeza nga pisllëku dhe ishin të veshur shumë keq. Ata dukeshin si burra nga ferri – të egër dhe të frikshëm në pamje. Ata mbanin harqe dhe shigjeta prej druri pranë shpatave të tyre të ndryshkura, me këllëf druri. Mbi kokë mbanin kapele si beretë të kuqe, të gjitha të yndyrshme dhe të shëmtuara, dhe kur zbrisnin nga malet e tyre, lëshonin klithma që dukeshin se nuk ishin njerëzore, por më tepër si tërbimi i një demi.

 

Edhe gratë, me lëkurë të errët, ishin të forta dhe me pamje të shëndetshme, më shumë se burrat. Ato mbanin tre zinxhirë asprash si gjerdan dhe byzylykë. Këto aspra, monedha argjendi, vlejnë gjashtëdhjetë monedha. Këto gra sollën ushqim në çadrat tona. Kishte aq shumë gra sa dukej si ditë tregu. Ato ishin të krishtera. Të shoqëruar nga këta shqiptarë kaluam katërmbëdhjetë ditë nëpër malet e quajtura Bjeshkët e Zeza të Shkupit. Kur arritëm në malin më të lartë dhe të fundit, mund të shihnim Malet e Zeza të Armenisë ku thuhet se ishte Arka e Noes. Por ato ishin të vështira për t’u dalluar sepse kishte shumë pemë. As një zog nuk mund të shihej. Gjatë udhëtimit nuk kemi qëndruar në asnjë fshat apo vend tjetër, por natën e kemi kaluar gjithmonë në çadrat tona. Kështu veproi edhe adjutanti me vojvodët dhe jeniçerët, ndërsa shqiptarët e përmendur ruanin në qafat malore dhe rreth çadrave tona. Gjithsesi, ne ishim plot dyshime dhe frikë, sepse kishte shumë vrasje në ato male, në rrugë dhe në pyje. Kishim frikë, sepse nuk ndiheshim të sigurt dhe nuk kishim besim te ata burra që kishin ardhur të na ruanin e të na shoqëronin, sepse ata ishin të një natyre të ligë, barbare dhe të respektuar e të nënshtruar ndaj askujt. Në të vërtetë ata jetuan të shfrenuar si bishat e egra. Ata hanin vetëm brumë të pjekur në qymyr dhe hi, asgjë tjetër. Kur kaluam nëpër male, arritëm në një qytet të quajtur Scoppia [Shkupi] i cili është i banuar kryesisht nga hebrenj nga Raguza [Dubrovniku], turq dhe tregtarë të tjerë që bëjnë shumë tregti dhe e kanë bërë qytetin shumë të njohur. Qëndruam tri ditë në atë qytet, ku u vendosëm shumë rehat në shtëpinë e një tregtari shumë të pasur nga Dubrovniku. Shkëlqesia e tij i dhuroi guvernatorit të asaj krahine viça, dele të tredhura dhe thasë me bukë. Hebrejtë e shumtë i sollën atij ëmbëlsira, marzipan, karamele, dele të tredhura dhe qirinj të verdhë. Shkëlqesia e tij i dha guvernatorit një orë të vogël me vlerë 50 skude dhe i dha kujdestarit të tij, të quajtur Diacali, një veshje të kuqe flakë. Këtu adjutanti i kishte ndërruar kuajt dhe, pasi i liroi shqiptarët, urdhëroi të vinin të tjerët të na ruanin. U nisëm me ta dhe vazhduam për tre ditë, përsëri nëpër male, por terreni nuk ishte aq i vështirë sa kishte qenë. Kaluam një lumë me varka, por varkat ishin aq të vogla sa nuk mund të kalonin më shumë se tre ose katër burra në të njëjtën kohë. Unë isha i pari që kalova me dy shokë. Pastaj kaloi Shkëlqesia e Tij Soranzo. Ai na urdhëroi të qëndronim atje derisa të silleshin të gjitha bagazhet. Kjo zgjati deri në mbrëmje […]

Ndërkohë, Gabriello Zerbellone dhe Don Giovanni da Mariano dhe kalorësi Birago dhe Tomaso Costanza, një qipriot, mbërritën për t’i bërë nderimet e tyre Shkëlqesisë së Tij dhe për të ngrënë një vakt me ambasadorin në fjalë. Ata ishin zënë rob në luftime kur Goletta u kap, pasi ndodheshin në atë qytet me të tjerë që u kapën robër në Famagustë dhe u burgosën në një kullë në Detin e Zi. I lëshuan, d.m.th të liruar nga zinxhirët, ata po i përcillnin turqit, të cilët po i çonin në Dubrovnik për t’u liruar në këmbim të disa të burgosurve turq që ishin mbajtur në Romë dhe po dërgoheshin në Dubrovnik […]

Grigja e deleve në shqipen e jugut

Kur u dha urdhri [për udhëtimin e kthimit], u larguam nga qyteti [Kostandinopoja] pasi Shkëlqesia e Tij kishte shtruar një darkë madhështore për ambasadorin e Francës dhe dy përfaqësuesit e Venedikut. Njëri prej tyre, Tiepolo më i shquar, do të largohej nga Kostandinopoja dy-tre ditë pas largimit tonë, ndërsa tjetri, Giovanni Correr më i shquar, mbeti në postin e tij. Shkëlqesia e tij Soranzo u shoqërua në kufirin e Shtetit të Turqisë së Madhe nga dy jeniçerë me kalë.

Këta jeniçerë kishin autoritet të urdhëronin të gjithë nënshtetasit e Sulltanit që të ofronin të gjithë ndihmën dhe mbështetjen e nevojshme për sigurinë tonë personale dhe për gjërat tona, si dhe për ushqimin dhe strehimin gjatë rrugës. Ky udhëtim ishte shumë i ndryshëm nga udhëtimi i jashtëm, sepse jo vetëm që tani përballeshim me mot të keq dimëror, por morëm edhe një rrugë tjetër. Kësaj here udhëtuam përgjatë një rruge shumë të keqe përmes një shkretëtirë kryesisht malore me pak banorë. Për këtë arsye shpesh na është dashur të strehojmë në stalla të ndërtuara me dru. Nuk kishte qytete në rrugë dhe ne nuk mund të përdornim tendat tona për shkak të motit të keq. Kishte shumë borë dhe një erë shumë të akullt dhe, pasi kaluam shumë ditë rrugës, arritëm në një qytet të quajtur Selanik, një qytet i madh dhe i populluar buzë detit, i banuar më shumë nga hebrenjtë sesa nga myslimanët.

 

Aty qëndruam tri ditë. Në këtë qytezë ndodhet një godinë tërësisht prej porfiri, me kolona dhe vazo të punuara prej tij. Vlerësohet se vlen 400,000 monedha  pasi është e gjitha e mbuluar me porfir. Shumë hebrenj të këtij qyteti erdhën për të takuar Shkëlqesinë e Tij dhe i dhanë dhurata, duke përfshirë shporta me bukë, fuçi verë, shumë biskota, ëmbëlsira dhe qirinj dylli. Pasi u nisëm, hipëm mbi male me jeniçerët për në Bastia, një vend jo shumë larg Korfuzit, që është kufiri i shtetit të Turqisë së Madhe. Këtu, Shkëlqesia e Tij Soranzo po planifikonte të lundronte për në Korfuz pa hyrë në Bastia, që ndodhet në një mal të lartë mbi katër milje larg detit, por meqenëse galerat që vinin përmes Kanalit të Korfuzit për ta marrë nuk kishin mbërritur ende dhe meqenëse ra shi i madh dhe nuk kishim vend tjetër strehimi, u mor vendim që të ngjitemi në Bastia dhe të qëndrojmë atje derisa të mbërrijnë galerat. Duke hipur në mal, Soranzo takoi Cadi-n vendas, domethënë gjykatësin dhe Eminin, një figurë e rëndësishme që ishte përgjegjëse jo vetëm për doganat dhe të ardhurat e tjera të Sulltanit, por kujdesej për punët e tjera të shtetit dhe kishte autoritet mbi ushtria në atë rajon kufitar, veçanërisht mbi rojet. Në të vërtetë, ata jo vetëm që dolën për të takuar Shkëlqesinë e Tij dhe për ta shoqëruar atë në qytet, por ata sollën me vete edhe dhurata si mish keci dhe ushqime të tjera dhe folën me mikpritje. Si i tillë, Shkëlqesisë së Tij Soranzo, i cili kishte sjellë me vete rreth tridhjetë kuaj të shtrenjtë të blerë në Kostandinopojë, të pritur me një mirësjellje kaq të madhe, iu premtua se do ta lejonin t’i merrte me vete të tridhjetë kuajt, edhe pse Shkëlqesia e Tij nuk i kishte sikur kjo të përfshihej në urdhrat e Mehmet Pashës  lidhur me njerëzit dhe mallrat që ai mund të merrte kudo me vete. Në urdhrat përmendeshin vetëm dy kuaj, një i hirtë dhe një i kaftë , që ia kishin dhënë sulltani dhe pashai në fjalë. Do të kishte një dënim të rëndë për nxjerrjen e kuajve jashtë vendit pa leje dhe një urdhër të veçantë nga Mehmeti. Shkëlqesia e tij kishte besim në mirësjelljen dhe qëllimet e mira që këta njerëz i kishin treguar. Megjithatë, jeniçerët që e kishin shoqëruar nga Kostandinopoja, pasi mësuan për këtë, ndërhynë fshehurazi dhe shprehën kundërshtimin e tyre ndaj kadiut dhe eminit dhe thanë se nëse këta të fundit do t’i lejonin kuajt të kalonin pa leje ose ndonjë urdhër tjetër, ata do të t’i ngarkojnë ata para sulltanit sapo të kthehen në Kostandinopojë. Kështu, të tmerruar nga fjalët dhe keqdashja e jeniçerëve, ata filluan të shfajësoheshin para Shkëlqesisë së Tij se nuk mund ta kënaqnin në këtë çështje, sepse në të kundërt jeniçerët do t’i zbatonin kërcënimet e tyre. Si të tilla, gjërat nuk dolën siç pritej. Ndërkohë, kur erdhën galerat, Shkëlqesia e tij kërkoi leje për t’i përdorur kuajt për të zbritur deri në vendin ku do të hipte, dhe meqë kuajt nuk mund të shkonin më tutje, ai do t’i linte atje që të bliheshin nga dikush. të cilët kishin nevojë për to. Ata e pranuan këtë propozim dhe ia plotësuan kërkesën. Kur arritëm te galerat, ata vunë re një numër të madh ushtarësh nga garnizoni i Korfuzit që po zbrisnin, të cilët po përgatiteshin të prisnin Shkëlqesinë e Tij Soranzo me një breshëri zjarri. Nga frika se mos kishin ardhur për të na ndihmuar në ngarkimin e kuajve të përmendur dhe për t’i marrë me vete pa lejen e tyre, ata i dhanë urdhër të menjëhershëm turmës shqiptare, të armatosur me shufra hekuri, të na ndiqnin dhe të na detyronin t’i linim kuajt atje, madje as duke na lejuar të arrijmë në galerat. Kështu, disa nga fshatarët, sikur të kishin zënë pritë dhe të përgatiteshin për këtë aksion, u vërsulën pas nesh dhe filluan të na rrahin egërsisht. Të tjerë erdhën në vend dhe vepruan me tërbim edhe më të madh, ashtu si disa spahinë ose kalorës të lehtë, që shërbejnë në rajonet kufitare, saqë ne u dërrmuam dhe u detyruam t’i nënshtroheshim tërbimit të rrëmujës dhe t’u dorëzonim kuajt, midis tyre. që ishte kali që Sanxhak Beu i Lezhës i kishte dhënë Shkëlqesisë së Tij. Me çdo njeri që përpiqet të shpëtojë veten në përleshje, ne shipi mbi skafa për të arritur në galerat dhe nuk mundi të merrte më shumë se tre kuaj. Kur Shkëlqesia e tij mbërriti në Korfuz, ai i shkroi Mehmet Pashës për trajtimin dhe fyerjen barbare që i ishte bërë, duke vënë në dukje se ata i kishin marrë me dhunë dhe në mënyrë të paligjshme jo vetëm kuajt që ai kishte blerë në Kostandinopojë për udhëtimin, që i kishte premtuar. për t’u larguar në vend, por edhe një kalë tjetër që i pëlqente veçanërisht, dhuruar nga Sanxhak Beu i Lezhës […]Më vonë, menjëherë pasi mbërritëm në Zara [Zadar], kali iu kthye në gjendje të mirë, me urdhër të pashait në fjalë, dhe të gjithë kuajt e tjerë që kishin mbetur prapa në Bastia u paguan.

Perkthyer dhe përshtatur nga Diaspora Shqiptare.

Materialet e publikuara nga “Diaspora Shqiptare” janë të mbrojtura nga të drejtat e autorit. Rishpërndarja, riprodhimi, modifikimi apo përdorimi i tyre, i pjesshëm ose i plotë, pa lejen e shprehur të redaksisë, është i ndaluar dhe shkel ligjet mbi të drejtat e pronës intelektuale.

Studiuesi Mario Bellizzi sjell në shqip (nga italishtja e vjetër) një dokument të çmuar historik të vitit 1575, që përshkruan rrugëtimin e ambasadorit venecian Giacomo Soranzo nga Venecia në Kostandinopojë, me kalimin e tij përmes Shqipërisë.

Përkthimi mundëson njohjen me detaje të gjalla mbi diplomacinë, strategjitë ushtarake dhe kulturën e shekullit të XVI, duke hedhur dritë gjithashtu në aspektet e jetës dhe traditave të shqiptarëve të asaj kohe.   Ranzo në këtë kronikë i përshkruan shqiptarët si njerëz të egër dhe të pavarur, me pamje dhe sjellje që reflektojnë ashpërsinë e jetës malore. Burrat duken të frikshëm, me lëkurë të errët, mustaqe të gjata dhe veshje të ndotura, të armatosur me harqe, shigjeta dhe shpata të ndryshkura. Gratë, megjithëse të ashpra, përshkruhen si më të forta dhe të shëndetshme, me zinxhirë argjendi e byzylykë që tregojnë kujdes për pamjen. Mikpritja e tyre dhe ndjenja e komunitetit ofrojnë një kontrast ndaj egërsisë së tyre, duke treguar një kulturë të fortë dhe të veçantë.

Shkrimi i plotë

1575/ Carlo Ranzo: Kronike e një udhëtim nga Venecia në Kostandinopojë

Në shkrim Carlo Ranzo udhëtar e kronikan i shekullit të XVI përshkruan rrugëtimin e ambasadorit venecian Giacomo Soranzo nëpër malet e Shqipërisë gjatë vajtjes dhe kthimit në Kostandinopojë. Soranzo ishte ambasador në Londër rreth viteve 1553-1557 dhe në Konstandinopojë në 1576-1581. Ky fragment rrëfen pjesën shqiptare të udhëtimit të tij të mundimshëm.

Raporti i Carlo Ranzo, fisnik i  Vercellit, në një udhëtim nga Venecia në Kostandinopojë, pasi ishte kthyer nga Beteja detare e Lepantos. Është shumë interesante për shkak të të gjitha incidenteve që përmenden në të. Prej tij mund të mësohet për strategjitë ushtarake, për qëndrimet e luftëtarëve dhe për llojet e ndryshme të popujve dhe vendeve […]

Kur u zgjodh ky zotëri [ambasadori Soranzo], ai vuri në veprim të gjitha përgatitjet e dukshme që kërkohen në raste të tilla. Ai zgjodhi burrat nga oborri i tij që donte t’i merrte me vete. Ishin rreth dyzet prej tyre, pak prej të cilëve ishin fisnikë venecianë. Shumë prej tyre ishin nga pjesë të tjera të vendit të tij. Ai i urdhëroi ata të vishnin rroba të gjata turke prej mëndafshi kur ishin në këmbë, dhe rroba të shkurtra kur ishin mbi kalë, të gjitha në ngjyrë purpur, të kuqe dhe kafe. Ai bleu shumë sende argjendi, pëlhura të qëndisura në ar, kadife, pëlhura arras dhe damask të kuq, purpur dhe kafe, si dhe tekstile të tjera me ngjyra të ngjashme dhe të endura me fije ari dhe mëndafshi. Ai urdhëroi të merreshin disa orë dhe një sasi qirinjsh dhe pishtarësh dylli të bardhë, si dhe shumë blloqe të mëdha djathi Piacenza. Ai i bleu këto gjëra si dhurata për sulltanin dhe pashallarët e tij, duke shpenzuar kështu njëqind mijë monedha.  […]

Banda e jeniçerëve, shekulli i 18-të

Pasi u larguam nga ky qytet [Dubrovniku], udhëtuam për në Castelnovo [Herceg Novi] që i përkiste zotërinjve të Venedikut dhe së fundmi u pushtua nga turqit. Duke kaluar përmes një kanali të madh prej tetëmbëdhjetë miljesh, lundruam për të parë Cattaro [Kotorin], një qytet që u përket Lordëve të lartpërmendur. Qyteti mbrohet nga një kështjellë shumë e lartë dhe shumë e bukur, e vendosur në mënyrë të shkëlqyer dhe ka një garnizon të mirë. Qyteti ka pak qytetarë për shkak të murtajës që shpërtheu atje kohët e fundit. [Ambasadori] nxori njëqind mijë monedha nga ky qytet. Duke u kthyer nëpër kanalin e përmendur, lundruam drejt Alessio [Lezhës], një qytet i mbajtur nga turqit, duke lënë në të majtë Dulcigno [Ulqin] dhe Antivari [Bar], qytete që ishin në zotërim të këtyre Lordëve dhe tani janë në zotërim. të turqve.

Kur arritëm tre milje larg qytetit të përmendur të Lezhës, meqë nuk mundëm të përparonim më me varkat tona, u ankoruam atje për të zbritur. Doli një adjutant osman, d.m.th një emisar, i shoqëruar nga dy vojvodë, disa fisnikë turq, katër jeniçerë dhe disa shërbëtorë. Kur ishte në galeri, adjutanti e puthi Shkëlqesinë e Tij Soranzo në dorë dhe e informoi se, me urdhër të zotit të tij, ai kishte dalë për ta takuar dhe për ta mirëpritur dhe për ta shoqëruar në Konstandinopojë për të siguruar sigurinë e tij përgjatë rrugëve të rrezikshme dhe për të blerë kuaj dhe gjëra të tjera të nevojshme për udhëtim. Ai gjithashtu vuri në dukje në lidhje me këtë se ai kishte autoritet të plotë mbi të gjitha qytetet dhe vendet ku mund të kalonin dhe mbi burrat e nevojshëm për ta shoqëruar, dhe i ishte kërkuar t’i shërbente Shkëlqesisë së Tij. Pasi tha këtë, ai u largua prej nesh dhe u kthye në qytet nga ku na dërgoi katër barka të vogla (skafe) të mbuluara me qilima dhe lule. Ai dërgoi gjithashtu hamallë për bagazhet dhe njerëz për të lundruar me varkat dhe për ta çuar Shkëlqesinë e Tij në qytet. Kështu, të gjithë ne zbritëm nga galerat (lloj varke) në një breshëri artilerie dhe arkebusësh dhe në fryrjen e borisë dhe rrahjes së daulleve.

 

Hymë në skafe dhe na çuan një lumë me ujë të ëmbël për në Lezhë, një qytet i shkatërruar nga lufta. Kaluam pesë ditë në këtë qytet duke pritur që adjutanti të na sillte kuaj, sepse kishim ndërmend të udhëtonim nga toka për në Kostandinopojë. Ndërkohë, Sanxhak Beu i krahinës i dhuroi Shkëlqesisë së Tij një kalë të hollë lëpjetë me një shalë të qëndisur në ar, me kunja argjendi. Ai i dha gjithashtu disa dele të tredhura dhe një thes me bukë të bardhë, si dhe shumë dhurata të tjera të mira. Shkëlqesia e tij i dërgoi Sanxhak Beut një orë të bukur me një akrep, që shënonte orët dhe çerekun e një ore, me vlerën e njëqind monedhash  dhe të qëndisur kadife ngjyrë të purpurt me të cilën të bënte një rrobë të gjatë të stilit turk, dhe dërgoi kujdestarin e vend një rrobë prej pëlhure  të kuqe. Shumë fisnikë shqiptarë erdhën për t’i bërë homazhe Shkëlqesisë së Tij dhe i sollën shumë dele të tredhura, viça, lepuj, pula e rosa, ngarkesa biskota, bukë të bardhë, kana me verë të llojeve të ndryshme dhe sasi të mëdha peshqish të kripur. Ata treguan shenja të dashurisë së madhe për Lordët e Qetë të Venecias nën sundimin e të cilëve kishin jetuar dikur.

 

Kur kuajt u bënë gati, u nisëm nga ky qytet, të shoqëruar nga adjutanti i përmendur, vojvodët dhe katër jeniçerët. Ne hipëm mbi një fushë të drejtë që shtrihet për 22 milje dhe arritëm në rrëzë të malet nëpër të cilat do të udhëtonim për disa ditë. Meqë ishte vonë, ngritëm çadrat për të kaluar natën atje. Ndërkohë, adjutanti dërgoi vojvodin në vendbanimin më të afërt për të sjellë disa burra që do të na ruanin në rrugën tonë.

Kështu, në mesnatë na u paraqitën dyqind shqiptarë, banorë të një rajoni malor të quajtur Mali i Zi i Epërm [Karadaku i Shkupit / Skopska Crnagora], ku për shkak të lartësisë së maleve nuk e shohin kurrë diellin. Në bjeshkë dëgjohej daullja që rrihej për të njoftuar banorët se aty kalonte një grup i madh burrash. Njeriu që i binte daulles na dukej si zog.

Këta njerëz janë me lëkurë të errët. Kokat dhe mjekrat e tyre ishin të rruara, përveç mustaqeve. Këmishat e tyre ishin të zeza nga pisllëku dhe ishin të veshur shumë keq. Ata dukeshin si burra nga ferri – të egër dhe të frikshëm në pamje. Ata mbanin harqe dhe shigjeta prej druri pranë shpatave të tyre të ndryshkura, me këllëf druri. Mbi kokë mbanin kapele si beretë të kuqe, të gjitha të yndyrshme dhe të shëmtuara, dhe kur zbrisnin nga malet e tyre, lëshonin klithma që dukeshin se nuk ishin njerëzore, por më tepër si tërbimi i një demi.

 

Edhe gratë, me lëkurë të errët, ishin të forta dhe me pamje të shëndetshme, më shumë se burrat. Ato mbanin tre zinxhirë asprash si gjerdan dhe byzylykë. Këto aspra, monedha argjendi, vlejnë gjashtëdhjetë monedha. Këto gra sollën ushqim në çadrat tona. Kishte aq shumë gra sa dukej si ditë tregu. Ato ishin të krishtera. Të shoqëruar nga këta shqiptarë kaluam katërmbëdhjetë ditë nëpër malet e quajtura Bjeshkët e Zeza të Shkupit. Kur arritëm në malin më të lartë dhe të fundit, mund të shihnim Malet e Zeza të Armenisë ku thuhet se ishte Arka e Noes. Por ato ishin të vështira për t’u dalluar sepse kishte shumë pemë. As një zog nuk mund të shihej. Gjatë udhëtimit nuk kemi qëndruar në asnjë fshat apo vend tjetër, por natën e kemi kaluar gjithmonë në çadrat tona. Kështu veproi edhe adjutanti me vojvodët dhe jeniçerët, ndërsa shqiptarët e përmendur ruanin në qafat malore dhe rreth çadrave tona. Gjithsesi, ne ishim plot dyshime dhe frikë, sepse kishte shumë vrasje në ato male, në rrugë dhe në pyje. Kishim frikë, sepse nuk ndiheshim të sigurt dhe nuk kishim besim te ata burra që kishin ardhur të na ruanin e të na shoqëronin, sepse ata ishin të një natyre të ligë, barbare dhe të respektuar e të nënshtruar ndaj askujt. Në të vërtetë ata jetuan të shfrenuar si bishat e egra. Ata hanin vetëm brumë të pjekur në qymyr dhe hi, asgjë tjetër. Kur kaluam nëpër male, arritëm në një qytet të quajtur Scoppia [Shkupi] i cili është i banuar kryesisht nga hebrenj nga Raguza [Dubrovniku], turq dhe tregtarë të tjerë që bëjnë shumë tregti dhe e kanë bërë qytetin shumë të njohur. Qëndruam tri ditë në atë qytet, ku u vendosëm shumë rehat në shtëpinë e një tregtari shumë të pasur nga Dubrovniku. Shkëlqesia e tij i dhuroi guvernatorit të asaj krahine viça, dele të tredhura dhe thasë me bukë. Hebrejtë e shumtë i sollën atij ëmbëlsira, marzipan, karamele, dele të tredhura dhe qirinj të verdhë. Shkëlqesia e tij i dha guvernatorit një orë të vogël me vlerë 50 skude dhe i dha kujdestarit të tij, të quajtur Diacali, një veshje të kuqe flakë. Këtu adjutanti i kishte ndërruar kuajt dhe, pasi i liroi shqiptarët, urdhëroi të vinin të tjerët të na ruanin. U nisëm me ta dhe vazhduam për tre ditë, përsëri nëpër male, por terreni nuk ishte aq i vështirë sa kishte qenë. Kaluam një lumë me varka, por varkat ishin aq të vogla sa nuk mund të kalonin më shumë se tre ose katër burra në të njëjtën kohë. Unë isha i pari që kalova me dy shokë. Pastaj kaloi Shkëlqesia e Tij Soranzo. Ai na urdhëroi të qëndronim atje derisa të silleshin të gjitha bagazhet. Kjo zgjati deri në mbrëmje […]

Ndërkohë, Gabriello Zerbellone dhe Don Giovanni da Mariano dhe kalorësi Birago dhe Tomaso Costanza, një qipriot, mbërritën për t’i bërë nderimet e tyre Shkëlqesisë së Tij dhe për të ngrënë një vakt me ambasadorin në fjalë. Ata ishin zënë rob në luftime kur Goletta u kap, pasi ndodheshin në atë qytet me të tjerë që u kapën robër në Famagustë dhe u burgosën në një kullë në Detin e Zi. I lëshuan, d.m.th të liruar nga zinxhirët, ata po i përcillnin turqit, të cilët po i çonin në Dubrovnik për t’u liruar në këmbim të disa të burgosurve turq që ishin mbajtur në Romë dhe po dërgoheshin në Dubrovnik […]

Grigja e deleve në shqipen e jugut

Kur u dha urdhri [për udhëtimin e kthimit], u larguam nga qyteti [Kostandinopoja] pasi Shkëlqesia e Tij kishte shtruar një darkë madhështore për ambasadorin e Francës dhe dy përfaqësuesit e Venedikut. Njëri prej tyre, Tiepolo më i shquar, do të largohej nga Kostandinopoja dy-tre ditë pas largimit tonë, ndërsa tjetri, Giovanni Correr më i shquar, mbeti në postin e tij. Shkëlqesia e tij Soranzo u shoqërua në kufirin e Shtetit të Turqisë së Madhe nga dy jeniçerë me kalë.

Këta jeniçerë kishin autoritet të urdhëronin të gjithë nënshtetasit e Sulltanit që të ofronin të gjithë ndihmën dhe mbështetjen e nevojshme për sigurinë tonë personale dhe për gjërat tona, si dhe për ushqimin dhe strehimin gjatë rrugës. Ky udhëtim ishte shumë i ndryshëm nga udhëtimi i jashtëm, sepse jo vetëm që tani përballeshim me mot të keq dimëror, por morëm edhe një rrugë tjetër. Kësaj here udhëtuam përgjatë një rruge shumë të keqe përmes një shkretëtirë kryesisht malore me pak banorë. Për këtë arsye shpesh na është dashur të strehojmë në stalla të ndërtuara me dru. Nuk kishte qytete në rrugë dhe ne nuk mund të përdornim tendat tona për shkak të motit të keq. Kishte shumë borë dhe një erë shumë të akullt dhe, pasi kaluam shumë ditë rrugës, arritëm në një qytet të quajtur Selanik, një qytet i madh dhe i populluar buzë detit, i banuar më shumë nga hebrenjtë sesa nga myslimanët.

 

Aty qëndruam tri ditë. Në këtë qytezë ndodhet një godinë tërësisht prej porfiri, me kolona dhe vazo të punuara prej tij. Vlerësohet se vlen 400,000 monedha  pasi është e gjitha e mbuluar me porfir. Shumë hebrenj të këtij qyteti erdhën për të takuar Shkëlqesinë e Tij dhe i dhanë dhurata, duke përfshirë shporta me bukë, fuçi verë, shumë biskota, ëmbëlsira dhe qirinj dylli. Pasi u nisëm, hipëm mbi male me jeniçerët për në Bastia, një vend jo shumë larg Korfuzit, që është kufiri i shtetit të Turqisë së Madhe. Këtu, Shkëlqesia e Tij Soranzo po planifikonte të lundronte për në Korfuz pa hyrë në Bastia, që ndodhet në një mal të lartë mbi katër milje larg detit, por meqenëse galerat që vinin përmes Kanalit të Korfuzit për ta marrë nuk kishin mbërritur ende dhe meqenëse ra shi i madh dhe nuk kishim vend tjetër strehimi, u mor vendim që të ngjitemi në Bastia dhe të qëndrojmë atje derisa të mbërrijnë galerat. Duke hipur në mal, Soranzo takoi Cadi-n vendas, domethënë gjykatësin dhe Eminin, një figurë e rëndësishme që ishte përgjegjëse jo vetëm për doganat dhe të ardhurat e tjera të Sulltanit, por kujdesej për punët e tjera të shtetit dhe kishte autoritet mbi ushtria në atë rajon kufitar, veçanërisht mbi rojet. Në të vërtetë, ata jo vetëm që dolën për të takuar Shkëlqesinë e Tij dhe për ta shoqëruar atë në qytet, por ata sollën me vete edhe dhurata si mish keci dhe ushqime të tjera dhe folën me mikpritje. Si i tillë, Shkëlqesisë së Tij Soranzo, i cili kishte sjellë me vete rreth tridhjetë kuaj të shtrenjtë të blerë në Kostandinopojë, të pritur me një mirësjellje kaq të madhe, iu premtua se do ta lejonin t’i merrte me vete të tridhjetë kuajt, edhe pse Shkëlqesia e Tij nuk i kishte sikur kjo të përfshihej në urdhrat e Mehmet Pashës  lidhur me njerëzit dhe mallrat që ai mund të merrte kudo me vete. Në urdhrat përmendeshin vetëm dy kuaj, një i hirtë dhe një i kaftë , që ia kishin dhënë sulltani dhe pashai në fjalë. Do të kishte një dënim të rëndë për nxjerrjen e kuajve jashtë vendit pa leje dhe një urdhër të veçantë nga Mehmeti. Shkëlqesia e tij kishte besim në mirësjelljen dhe qëllimet e mira që këta njerëz i kishin treguar. Megjithatë, jeniçerët që e kishin shoqëruar nga Kostandinopoja, pasi mësuan për këtë, ndërhynë fshehurazi dhe shprehën kundërshtimin e tyre ndaj kadiut dhe eminit dhe thanë se nëse këta të fundit do t’i lejonin kuajt të kalonin pa leje ose ndonjë urdhër tjetër, ata do të t’i ngarkojnë ata para sulltanit sapo të kthehen në Kostandinopojë. Kështu, të tmerruar nga fjalët dhe keqdashja e jeniçerëve, ata filluan të shfajësoheshin para Shkëlqesisë së Tij se nuk mund ta kënaqnin në këtë çështje, sepse në të kundërt jeniçerët do t’i zbatonin kërcënimet e tyre. Si të tilla, gjërat nuk dolën siç pritej. Ndërkohë, kur erdhën galerat, Shkëlqesia e tij kërkoi leje për t’i përdorur kuajt për të zbritur deri në vendin ku do të hipte, dhe meqë kuajt nuk mund të shkonin më tutje, ai do t’i linte atje që të bliheshin nga dikush. të cilët kishin nevojë për to. Ata e pranuan këtë propozim dhe ia plotësuan kërkesën. Kur arritëm te galerat, ata vunë re një numër të madh ushtarësh nga garnizoni i Korfuzit që po zbrisnin, të cilët po përgatiteshin të prisnin Shkëlqesinë e Tij Soranzo me një breshëri zjarri. Nga frika se mos kishin ardhur për të na ndihmuar në ngarkimin e kuajve të përmendur dhe për t’i marrë me vete pa lejen e tyre, ata i dhanë urdhër të menjëhershëm turmës shqiptare, të armatosur me shufra hekuri, të na ndiqnin dhe të na detyronin t’i linim kuajt atje, madje as duke na lejuar të arrijmë në galerat. Kështu, disa nga fshatarët, sikur të kishin zënë pritë dhe të përgatiteshin për këtë aksion, u vërsulën pas nesh dhe filluan të na rrahin egërsisht. Të tjerë erdhën në vend dhe vepruan me tërbim edhe më të madh, ashtu si disa spahinë ose kalorës të lehtë, që shërbejnë në rajonet kufitare, saqë ne u dërrmuam dhe u detyruam t’i nënshtroheshim tërbimit të rrëmujës dhe t’u dorëzonim kuajt, midis tyre. që ishte kali që Sanxhak Beu i Lezhës i kishte dhënë Shkëlqesisë së Tij. Me çdo njeri që përpiqet të shpëtojë veten në përleshje, ne shipi mbi skafa për të arritur në galerat dhe nuk mundi të merrte më shumë se tre kuaj. Kur Shkëlqesia e tij mbërriti në Korfuz, ai i shkroi Mehmet Pashës për trajtimin dhe fyerjen barbare që i ishte bërë, duke vënë në dukje se ata i kishin marrë me dhunë dhe në mënyrë të paligjshme jo vetëm kuajt që ai kishte blerë në Kostandinopojë për udhëtimin, që i kishte premtuar. për t’u larguar në vend, por edhe një kalë tjetër që i pëlqente veçanërisht, dhuruar nga Sanxhak Beu i Lezhës […]Më vonë, menjëherë pasi mbërritëm në Zara [Zadar], kali iu kthye në gjendje të mirë, me urdhër të pashait në fjalë, dhe të gjithë kuajt e tjerë që kishin mbetur prapa në Bastia u paguan.

Perkthyer dhe përshtatur nga Diaspora Shqiptare.