Më 22 nëntor 1908, në Manastir përfunduan punimet e Kongresit që do të hynte në historinë shqiptare si Kongresi i Alfabetit. Por pas 118 vitesh, ajo që mbetet nga 22 Nëntori nuk janë vetëm 36 shkronjat që përdorim sot. Pas tyre qëndron një debat i vështirë, një përpjekje për të bashkuar shqiptarët rreth gjuhës, përplasja mes disa alfabeteve, roli i shoqërive shqiptare jashtë vendit, telegramet që mbërrinin nga kolonitë dhe një moment kur Kongresi rrezikoi të përfundonte pa marrëveshje.
Kongresi ishte mbledhur në Manastir më 14 nëntor 1908, me nismën e klubit “Bashkimi”, për t’i dhënë fund kaosit të alfabeteve me të cilat shkruhej shqipja. Në të morën pjesë përfaqësues nga qytete e shoqëri shqiptare brenda dhe jashtë trojeve shqiptare. Burimet dokumentojnë pjesëmarrjen e delegatëve nga Bukureshti, Sofja, Shtetet e Bashkuara, Egjipti, Italia dhe qendra të tjera të diasporës shqiptare.
Pra, Manastiri nuk ishte thjesht një mbledhje lokale. Ishte një kuvend ku në një tryezë u përfaqësuan shqiptarë nga hapësira të ndryshme dhe nga komunitete që jetonin prej vitesh larg atdheut.
Një Kongres që mund të mbyllej pa marrëveshje
Sot duket sikur historia ishte e paracaktuar: shqiptarët u mblodhën në Manastir, diskutuan dhe më 22 nëntor vendosën alfabetin. Në të vërtetë, rruga ishte shumë më e ndërlikuar.
Në atë kohë shqipja shkruhej me disa alfabete. Përballë njëri-tjetrit ishin, ndër të tjera, alfabeti i Stambollit dhe sistemet e shoqërive “Bashkimi” e “Agimi”. Edhe brenda Kongresit diskutimet për germat nuk ishin aspak të thjeshta. Për disa prej tyre u zhvilluan debate të gjata; vetëm për shkronjën “dh” u mbajtën dy seanca.
Debati ishte aq i vështirë sa Kongresi rrezikoi të mos arrinte një marrëveshje. Në rrëfimet për punimet e tij përmendet momenti kur palët u përballën me mundësinë e shpërndarjes pa një zgjidhje përfundimtare. Ishte pikërisht nevoja për të mos e lënë çështjen pezull ajo që i shtyu delegatët drejt një kompromisi.
Dhe kompromisi fillestar nuk ishte as ai që imagjinojmë sot.
Në përfundim u vendos që të përdoroheshin dy alfabete, ai i Stambollit dhe një alfabet me bazë latine, me idenë se me kalimin e kohës përdorimi do të përcaktonte se cili do të mbizotëronte.
Pra, alfabeti i sotëm latin nuk ishte thjesht rezultati i një vote të vetme dhe të menjëhershme. Njësimi i plotë ishte një proces që do të vazhdonte edhe pas Kongresit.
Vetëm një grua mes delegatëve
Në mesin e këtij debati ishte edhe një figurë që sot zë një vend të veçantë në historinë e arsimit shqiptar: Parashqevi Qiriazi.
Ajo ishte e vetmja grua delegate në Kongresin e Manastirit, si pjesë e delegacionit të Korçës. U zgjodh sekretare e komisionit që merrej me çështjen e alfabetit.
Por historia e saj në Manastir ka edhe një detaj të pazakontë.
Vëllai i saj, Gjergj Qiriazi, i kishte kërkuar të mos ekspozohej dhe të mos dilte në tribunë, pikërisht sepse ishte e vetmja vajzë mes delegatëve burra. Parashqevia nuk doli në tribunë, por kjo nuk do të thotë se qëndroi në hije.
Ajo ishte pjesë e punës së komisionit dhe më pas hartoi abetaren e parë shqipe me alfabetin e miratuar në Kongresin e Manastirit. Botimi kishte vetëm 32 faqe.
Kështu, gruaja e vetme delegate e atij Kongresi nuk mbeti vetëm një emër në listën e pjesëmarrësve: puna e saj u kthye në një nga mjetet konkrete me të cilat alfabeti i ri do të hynte në shkollat shqiptare.
Manastiri dhe “WhatsApp”-i i shqiptarëve të asaj kohe
Një nga detajet më interesante të Kongresit janë telegramet dhe letrat që mbërrinin nga shqiptarët jashtë Manastirit.
Në ditët e Kongresit, përfaqësuesit merrnin mesazhe nga kolonitë dhe komunitetet shqiptare në vende të ndryshme. Gjergj Qiriazi, një nga figurat kryesore të organizimit, pranonte letra dhe telegrame që shprehnin mbështetje për çështjen e alfabetit dhe më pas ato lexoheshin para komisionit.
Në një kohë kur lajmi udhëtonte me telegram dhe jo me rrjete sociale, shqiptarët në diasporë po ndiqnin nga larg një debat që do të përcaktonte mënyrën se si do të shkruhej gjuha e tyre.
Kjo është edhe një nga arsyet pse Kongresi i Manastirit mund të shihet si një ngjarje me përmasa të vërteta mbarëshqiptare. Nisma për kongresin u drejtohej shprehimisht shqiptarëve “brenda dhe jashtë Shqipërisë”, ndërsa shoqëritë shqiptare jashtë vendit u përfshinë në përfaqësim dhe në mbështetjen e procesit.
Nga Bukureshti e Amerika deri në Egjipt e Itali
Diaspora nuk ishte thjesht spektatore.
Burimet për Kongresin përmendin përfaqësues të shoqërive shqiptare nga Bukureshti, Sofja, Shtetet e Bashkuara, Egjipti, Italia dhe qendra të tjera. Kjo e ktheu Manastirin në një nga mbledhjet më përfaqësuese të shqiptarëve të fillimit të shekullit XX.
Në fakt, një pjesë e rëndësishme e lëvizjes kulturore shqiptare të asaj kohe ishte zhvilluar pikërisht jashtë trojeve shqiptare. Shoqëritë dhe klubet e diasporës financonin shkolla, libra, gazeta dhe botime dhe ishin të përfshira në debatin për gjuhën.
Në këtë kuptim, alfabeti shqiptar ishte edhe një projekt i diasporës.
Edhe shtypi osman e ndoqi nga afër
Kongresi nuk kaloi pa u vënë re as nga shtypi i kohës.
Gazeta osmane “Sabah” raportonte për mbledhjen dhe për ardhjen në Manastir të shqiptarëve nga qendra të ndryshme. Një tjetër gazetë osmane, “Ikdam”, në numrin e 22 nëntorit 1908 e titulloi raportimin “Kuvendi shqiptar” dhe shkruante për pjesëmarrjen e shqiptarëve myslimanë e të krishterë nga veriu dhe jugu.
Kjo është një tjetër dëshmi se ajo që po ndodhte në Manastir nuk ishte një çështje e vogël kulturore. Alfabeti ishte bërë një çështje me rëndësi kombëtare dhe politike.
Një tryezë ku u ulën shqiptarë të besimeve të ndryshme
Një nga veçoritë e Kongresit ishte edhe përbërja e tij.
Në Manastir u mblodhën shqiptarë të besimeve të ndryshme – myslimanë, katolikë, ortodoksë e protestantë – në një përpjekje për të gjetur një zgjidhje të përbashkët për gjuhën shqipe.
Në këtë kuptim, çështja e alfabetit kishte një rëndësi shumë më të madhe se vetë shkronjat. Në një shoqëri të ndarë nga feja, krahinat, alfabetet dhe ndikimet e ndryshme kulturore, gjuha po përdorej si një pikë bashkimi.
Nga Manastiri te alfabeti që njohim sot
Më 22 nëntor, pas nëntë ditësh punimesh, Kongresi i dha fund debatit me një kompromis që do të bëhej pikënisje për njësimin e mëtejshëm të shkrimit shqip.
Më vonë, alfabeti me bazë latine do të mbizotëronte dhe do të bëhej alfabeti i përbashkët i shqipes.
Por ndoshta rëndësia më e madhe e Manastirit nuk qëndron vetëm te forma e shkronjave.
Ajo që u mblodh në Manastir ishte një përpjekje për të krijuar një gjuhë të shkruar që të mund të lexohej nga shqiptarët kudo që ndodheshin.
Nga Manastiri në Korçë, Shkodër, Bukuresht, Sofje, Kajro, Boston e Itali, çështja e alfabetit ishte tashmë e lidhur me shkollën, librin, gazetën dhe identitetin kombëtar.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse 22 Nëntori është më shumë se dita e shkronjave.
Është dita kur shqiptarë nga troje dhe nga diaspora u përpoqën të gjenin një mënyrë të përbashkët për të shkruar gjuhën që i bashkonte.
Një shekull e më shumë më pas, ne vazhdojmë të shkruajmë me atë alfabet. Por pas çdo A, B, C, Ç, D… që përdorim sot, qëndron një debat nëntëditor në Manastir, një komision që punoi me dyer të mbyllura, një grua e vetme mes delegatëve, telegrame që vinin nga shqiptarët jashtë vendit dhe një Kongres që, për një moment, rrezikoi të mos largohej me marrëveshjen që historia do t’i kërkonte.



