Kupa u mbush!

E martë, 17 Nëntor, 2026
E martë, 17 Nëntor, 2026

Kupa u mbush!

Nga Gjergj Dodaj

Kur pushteti nuk dëgjon, zemërata shpërthen

Kupa u mbush! Dhe kur kupa mbushet deri në buzë, mjafton një pikë e vetme që gjithçka të derdhet.

Protesta e djeshme në Tiranë mori përmasa të dhunshme. Flakët, shkatërrimet, përplasjet dhe zemërimi që shpërtheu në rrugët e kryeqytetit nuk mund të kalojnë pa u analizuar. Por do të ishte një gabim i madh që, duke u ndalur vetëm te pamjet e dhunës, të harronim pyetjen më të rëndësishme: çfarë i çoi qytetarët deri në këtë pikë?

Sepse asnjë shpërthim zemërimi nuk lind gjithmonë brenda një nate. Shpesh, ai është fundi i një historie të gjatë zhgënjimesh, heshtjesh, premtimesh të pambajtura dhe dyersh të mbyllura.

Sipas asaj që parashtrojnë protestuesit, qytetarët kanë më shumë se tre muaj që dalin në rrugë. Tre muaj kërkesash, thirrjesh dhe pakënaqësish. Tre muaj gjatë të cilëve, sipas kritikëve të pushtetit, përgjigjja institucionale nuk ka qenë në nivelin që kërkon situata.

Dhe kur një qytetar del një herë në rrugë e nuk dëgjohet, mund të kthehet përsëri. Kur del për herë të dytë e përsëri nuk merr përgjigje, zhgënjehet. Por kur del për muaj të tërë dhe ndien se askush nuk po e merr seriozisht, zhgënjimi mund të shndërrohet në zemërim.

Njeriu mund ta durojë varfërinë, mund ta durojë vështirësinë, mund të presë edhe për një kohë të gjatë. Por është shumë më e vështirë të durojë ndjenjën se nuk ekziston për ata që duhet ta përfaqësojnë.

Tri muaj në rrugë: protestuesit nuk mund të trajtohen si të padukshëm.

Një qeveri mund të mos pajtohet me kërkesat e protestuesve. Mund t’i kundërshtojë argumentet e tyre, të shpjegojë politikat e veta dhe të paraqesë fakte që, sipas saj, dëshmojnë se qytetarët gabojnë.

Por një qeveri nuk mund të sillet sikur qytetarët nuk ekzistojnë.

Protesta nuk është një favor që pushteti ia bën popullit. Është një e drejtë demokratike. Është mënyra përmes së cilës qytetarët i kujtojnë shtetit se pushteti nuk është pronë private e atyre që e ushtrojnë, por një përgjegjësi që duhet të mbetet e hapur ndaj kontrollit dhe kritikës.

Prandaj, kur njerëzit dalin vazhdimisht në rrugë, pyetja e parë nuk duhet të jetë vetëm se si të shpërndahet turma, por edhe pse ajo vazhdon të kthehet.

Çfarë nuk po funksionon?

Cilat kërkesa nuk po marrin përgjigje?

Pse qytetarët mendojnë se zëri i tyre nuk ka peshë?

Dhe, mbi të gjitha, çfarë po bëjnë institucionet për ta rikthyer besimin e humbur?

Këto janë pyetjet që një pushtet i përgjegjshëm duhet t’i bëjë vetes përpara se të nxitojë të dënojë zemërimin e qytetarëve.

Sepse protesta nuk është problemi që duhet zhdukur; ajo është sinjali që një problem kërkon zgjidhje.

Kur përbuzja i hedh benzinë zemërimit

Situata bëhet edhe më e rëndë kur qytetarët, përveçse ndihen të padëgjuar, ndeshen edhe me tallje, etiketime denigruese apo deklarata përçmuese nga përfaqësues të politikës dhe të institucioneve.

Nuk është e njëjta gjë të kundërshtosh një kërkesë qytetare dhe të përçmosh njeriun që e parashtron atë.

Nuk është e njëjta gjë të debatosh me protestuesit dhe t’i trajtosh ata sikur të jenë të paaftë për të kuptuar realitetin.

Nuk është e njëjta gjë të mbrosh një politikë qeveritare dhe të tallesh me ata që vuajnë pasojat e saj.

Kur një qytetar del në rrugë sepse ndihet i pambrojtur, i varfëruar, i shpërfillur apo i privuar nga shpresa, ai pret të paktën një përgjigje serioze. Kur në vend të saj merr përbuzje, mesazhi që mund të përçojë pushteti është edhe më i rëndë: jo vetëm që nuk po të dëgjojmë, por as nuk po të marrim seriozisht.

Dhe kjo është një mënyrë e rrezikshme për të qeverisur.

Sepse fjalët e pushtetit kanë peshë. Një deklaratë përçmuese mund të thellojë hendekun mes institucioneve dhe qytetarëve. Një tallje mund të përforcojë bindjen se dialogu është i pamundur. Një etiketim mund t’i largojë edhe më shumë njerëzit nga besimi se ankesat e tyre do të trajtohen me drejtësi.

Sigurisht, asnjë fjalë fyese nuk e bën dhunën të ligjshme. Por asnjë akt dhune nuk duhet të përdoret si alibi për të harruar fjalët, veprimet dhe përgjegjësitë që i kanë paraprirë.

Pushteti që kërkon respekt duhet të dijë të respektojë. Pushteti që kërkon qetësi duhet të dijë të dëgjojë.

A mund të justifikohet dhuna?

Ja ku mbërrijmë te pyetja më e vështirë.

Kur njeriu humbet gjithçka, thotë populli, humbet edhe mendjen.

Është një shprehje e vjetër, por mbart një të vërtetë të hidhur për kufijtë e durimit njerëzor. Kur humbja e shpresës bashkohet me ndjenjën e padrejtësisë, kur njeriu mendon se nuk ka më çfarë të presë dhe nuk ka më kujt t’i drejtohet, gjykimi mund të errësohet dhe zemërimi mund të marrë drejtimin e padëshiruar.

Por a do të thotë kjo se dhuna justifikohet?

Jo domosdoshmërisht.

Dhuna mund të shpjegohet nga dëshpërimi, por shpjegimi nuk është i njëjtë me justifikimin.

Megjithatë, do të ishte po aq e gabuar të gjykonim ngjarjet vetëm nga pasojat e dukshme, pa analizuar shkaqet që kanë çuar deri tek ato.

Është e lehtë të shohësh një semafor të shkatërruar. Është e lehtë të numërosh koshat e djegur, xhamat e thyer dhe dëmet materiale. Është e lehtë të tregosh me gisht një turmë të zemëruar.

Më e vështirë është të kuptosh çfarë e ka ushqyer atë zemërim për muaj të tërë.

Më e vështirë është të pyesësh pse një pjesë e qytetarëve mund të kenë arritur të besojnë se rruga e dialogut nuk të çon askund.

Më e vështirë është të pranosh se, kur institucionet nuk arrijnë të krijojnë kanale të besueshme komunikimi, pakënaqësia mund të grumbullohet deri në shpërthim.

Kjo nuk do të thotë se çdo protestues ka të njëjtat motive, se çdo kërkesë është e drejtë apo se çdo akt i kryer në emër të zemërimit duhet falur. Do të thotë se një shoqëri që dëshiron të shmangë përsëritjen e dhunës duhet të analizojë jo vetëm atë që ndodhi, por edhe arsyet pse ndodhi.

Nëse mjaftohemi me dënimin e pasojave dhe nuk prekim shkaqet, mund të pastrojmë rrugët përkohësisht, por nuk do ta pastrojmë atmosferën e mosbesimit. Dhe dhuna mund të përsëritet e të përshkallëzohet.

Përballë një mali: kur qeveria nuk lëviz

Ka një ndjenjë që mund ta çojë qytetarin drejt dëshpërimit: ndjenja se përballë tij qëndron një mal i palëvizshëm, një mal që s’bëzan, siç thishte Migjeni i famshëm.

Një mal që nuk përgjigjet. Që nuk dëgjon. Që nuk shpjegon. Që nuk lëshon pe as përballë kërkesave të përsëritura, as përballë turmave që mblidhen ditë pas dite.

Në këtë gjendje, qytetari mund të fillojë të besojë se çdo përpjekje është e kotë. Se fjala nuk ka më vlerë. Se protesta paqësore nuk prodhon asnjë rezultat. Se, për t’u dëgjuar, duhet të bëjë diçka më të fortë. Se duhet përdoru grushti ndaj malit që s’bëzan.

Pikërisht këtu qëndron rreziku.

Kur njerëzit humbin besimin te mundësia e ndryshimit përmes mjeteve paqësore, hapësira për veprime të pakontrolluara mund të zgjerohet. Por kjo nuk është një rrugë pa dalje që shoqëria duhet ta pranojë si të pashmangshme.

Një qeveri që nuk reagon ndaj protestës paqësore rrezikon ta përkeqësojë krizën. Por edhe një protestë që shndërrohet në shkatërrim rrezikon të dëmtojë kauzën që pretendon të mbrojë.

Prandaj, përgjegjësia nuk duhet parë bardh e zi, sikur njëra palë të mos ketë asnjë detyrim dhe tjetra të mbajë të gjithë fajin.

Pushteti ka përgjegjësinë të dëgjojë, të japë llogari dhe të krijojë mundësi reale për zgjidhje. Protestuesit kanë të drejtën të kërkojnë ndryshim, të ushtrojnë presion qytetar dhe të mos tërhiqen përballë shpërfilljes. Por askush nuk fiton të drejtën të rrezikojë jetën e të tjerëve apo të shkatërrojë pasurinë e përbashkët.

Kur mali i pushtetit nuk lëviz, zgjidhja nuk është t’i vësh flakën malit, por të bashkosh aq shumë zëra, argumente dhe vullnete, sa ai të mos mund të pretendojë më se nuk i dëgjon.

 

Mos e ngatërroni protestën me dhunën.

Ka një rrezik tjetër, ndoshta po aq serioz sa vetë përplasjet: që dhuna e një nate të përdoret për të zhvlerësuar protestën e muajve të tërë.

Nëse një grup njerëzish kryen akte shkatërrimi, kjo nuk do të thotë se çdo qytetar që ka protestuar është përgjegjës për to. Nuk do të thotë se të gjitha kërkesat e parashtruara janë të pavlefshme. Dhe nuk do të thotë se institucionet mund t’i kthejnë shpinën pakënaqësisë, duke pretenduar se problemi është zgjidhur vetëm sepse protestuesit janë shpërndarë.

Duhet të bëjmë një dallim të qartë mes së drejtës për të protestuar dhe akteve konkrete të dhunës.

Një qytetar mund të jetë kundër qeverisë pa qenë kundër shtetit. Mund të kërkojë dorëheqjen e një drejtuesi pa dashur të shkatërrojë një institucion. Mund të jetë i dëshpëruar nga politika pa pranuar djegien e pronës publike.

Nuk duhet lejuar që veprimet e disa individëve të bëhen justifikim për të heshtur mijëra zëra që mund të kenë dalë në rrugë për arsye të tjera.

Po kështu, nuk duhet lejuar që mbrojtja e protestës të kthehet në mbrojtje automatike të çdo veprimi të kryer gjatë saj.

Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje t’i bëjë të dyja: të mbrojë protestën si të drejtë themelore dhe të kërkojë përgjegjësi individuale për veprimet e paligjshme.

Nëse kjo ndarje humbet, pushteti mund të fitojë një justifikim për të mos dëgjuar më, ndërsa protestuesit mund të humbin mbështetjen e atyre që ndajnë shqetësimet e tyre, por nuk pranojnë dhunën.

Dhe kështu, në fund, përfitojnë pikërisht ata që nuk duan që debati të përqendrohet te problemet reale.

Çfarë duhet të bëjë tani pushteti?

Nëse qeveria dëshiron të shmangë përshkallëzimin, nuk mjafton të kërkojë qetësi. Qetësia nuk mund të urdhërohet, kur shkaqet e zemërimit mbeten të pazgjidhura.

Ajo duhet të fillojë duke i marrë seriozisht kërkesat e qytetarëve. Të dalë përballë tyre me përgjigje konkrete, jo me etiketime. Të shpjegojë se çfarë mund të bëjë, çfarë nuk mund të bëjë dhe brenda cilave afate mund të ndërmerren hapa të matshëm.

Duhet të krijojë një hapësirë reale dialogu, ku protestuesit të mos thirren vetëm për t’u fotografuar me përfaqësuesit e institucioneve, por për të diskutuar kërkesat, propozimet dhe mundësitë e zgjidhjes.

Duhet të tregojë se kritika nuk është tradhti, kundërshtimi nuk është armiqësi dhe protesta nuk është automatikisht kërcënim.

Njëkohësisht, autoritetet duhet të garantojnë sigurinë publike, duke respektuar të drejtën për tubim dhe duke përdorur forcën vetëm në përputhje me ligjin, kur është e domosdoshme dhe në mënyrë proporcionale. Çdo pretendim për shkelje duhet të shqyrtohet me paanshmëri, ashtu siç duhet të hetohen veprimet e dhunshme mbi bazën e provave.

Kjo është mënyra për të treguar se shteti nuk është as hakmarrje, as dorëzim, por përgjegjësi.

Sepse një qeveri nuk matet vetëm nga aftësia për të ruajtur rendin në rrugë. Ajo matet edhe nga aftësia për të mos e lënë shoqërinë të arrijë në pikën ku rendi kërcënohet nga një krizë e thellë besimi.

Kupa u mbush. Po kush do ta zbrazë?

Kupa u mbush. Këtë e tregojnë zemërimi, lodhja dhe përshkallëzimi i situatës. Por tani shtrohet pyetja: çfarë do të ndodhë pas kësaj?

A do të vazhdojë secila palë të ngurtësohet në pozicionin e vet? A do të mjaftohet pushteti me dënimin e shkatërrimeve, ndërsa protestuesit do të mbeten përballë të njëjtave shqetësime? A do të kthehet gjithçka në një përplasje akuzash, pas së cilës jeta vazhdon sikur asgjë të mos ketë ndodhur?

Nëse ndodh kështu, atëherë kupa nuk do të jetë zbrazur. Ajo do të vazhdojë të mbushet.

Dhe herën tjetër, mund të mjaftojë një pikë edhe më e vogël për ta derdhur.

Prandaj, nuk mjafton t’u thuhet qytetarëve të qetësohen. Duhet t’u jepet një arsye për të besuar se zëri i tyre ka vlerë. Nuk mjafton të dënohen flakët. Duhet të shihen edhe shkaqet që i kanë paraprirë. Nuk mjafton të kërkohet respekt për institucionet. Institucionet duhet ta fitojnë atë respekt përmes transparencës, përgjegjësisë dhe gatishmërisë për të dëgjuar.

Dhe qytetarëve duhet t’u thuhet edhe e vërteta tjetër: zemërata është e kuptueshme, por dhuna nuk është rruga që garanton ndryshimin. Shkatërrimi mund ta bëjë zemërimin të dukshëm, por nuk e kthen vetvetiu në drejtësi.

Protestuesit nuk duhet të heshtin. Pushteti nuk duhet të bëjë sikur nuk dëgjon. Dhe askush nuk duhet të lejojë që dëshpërimi i qytetarëve të shndërrohet në një plagë tjetër për vetë qytetarët.

Sepse pas çdo nate përplasjesh vjen mëngjesi. Rrugët mund të pastrohen, xhamat mund të zëvendësohen, semaforët mund të riparohen. Por besimi i humbur nuk rindërtohet aq lehtë.

Dhe një qeveri që nuk kupton pse është mbushur kupa, rrezikon të përballet sërish me të njëjtën zemëratë.

Kupa u mbush. Tani është detyrë e pushtetit të dëgjojë, detyrë e shoqërisë të mos dorëzohet dhe detyrë e të gjithëve që zemërata të mos shndërrohet në shkatërrim, por në forcë për ndryshim.

 

Materialet e publikuara nga “Diaspora Shqiptare” janë të mbrojtura nga të drejtat e autorit. Rishpërndarja, riprodhimi, modifikimi apo përdorimi i tyre, i pjesshëm ose i plotë, pa lejen e shprehur të redaksisë, është i ndaluar dhe shkel ligjet mbi të drejtat e pronës intelektuale.

Nga Gjergj Dodaj

Kur pushteti nuk dëgjon, zemërata shpërthen

Kupa u mbush! Dhe kur kupa mbushet deri në buzë, mjafton një pikë e vetme që gjithçka të derdhet.

Protesta e djeshme në Tiranë mori përmasa të dhunshme. Flakët, shkatërrimet, përplasjet dhe zemërimi që shpërtheu në rrugët e kryeqytetit nuk mund të kalojnë pa u analizuar. Por do të ishte një gabim i madh që, duke u ndalur vetëm te pamjet e dhunës, të harronim pyetjen më të rëndësishme: çfarë i çoi qytetarët deri në këtë pikë?

Sepse asnjë shpërthim zemërimi nuk lind gjithmonë brenda një nate. Shpesh, ai është fundi i një historie të gjatë zhgënjimesh, heshtjesh, premtimesh të pambajtura dhe dyersh të mbyllura.

Sipas asaj që parashtrojnë protestuesit, qytetarët kanë më shumë se tre muaj që dalin në rrugë. Tre muaj kërkesash, thirrjesh dhe pakënaqësish. Tre muaj gjatë të cilëve, sipas kritikëve të pushtetit, përgjigjja institucionale nuk ka qenë në nivelin që kërkon situata.

Dhe kur një qytetar del një herë në rrugë e nuk dëgjohet, mund të kthehet përsëri. Kur del për herë të dytë e përsëri nuk merr përgjigje, zhgënjehet. Por kur del për muaj të tërë dhe ndien se askush nuk po e merr seriozisht, zhgënjimi mund të shndërrohet në zemërim.

Njeriu mund ta durojë varfërinë, mund ta durojë vështirësinë, mund të presë edhe për një kohë të gjatë. Por është shumë më e vështirë të durojë ndjenjën se nuk ekziston për ata që duhet ta përfaqësojnë.

Tri muaj në rrugë: protestuesit nuk mund të trajtohen si të padukshëm.

Një qeveri mund të mos pajtohet me kërkesat e protestuesve. Mund t’i kundërshtojë argumentet e tyre, të shpjegojë politikat e veta dhe të paraqesë fakte që, sipas saj, dëshmojnë se qytetarët gabojnë.

Por një qeveri nuk mund të sillet sikur qytetarët nuk ekzistojnë.

Protesta nuk është një favor që pushteti ia bën popullit. Është një e drejtë demokratike. Është mënyra përmes së cilës qytetarët i kujtojnë shtetit se pushteti nuk është pronë private e atyre që e ushtrojnë, por një përgjegjësi që duhet të mbetet e hapur ndaj kontrollit dhe kritikës.

Prandaj, kur njerëzit dalin vazhdimisht në rrugë, pyetja e parë nuk duhet të jetë vetëm se si të shpërndahet turma, por edhe pse ajo vazhdon të kthehet.

Çfarë nuk po funksionon?

Cilat kërkesa nuk po marrin përgjigje?

Pse qytetarët mendojnë se zëri i tyre nuk ka peshë?

Dhe, mbi të gjitha, çfarë po bëjnë institucionet për ta rikthyer besimin e humbur?

Këto janë pyetjet që një pushtet i përgjegjshëm duhet t’i bëjë vetes përpara se të nxitojë të dënojë zemërimin e qytetarëve.

Sepse protesta nuk është problemi që duhet zhdukur; ajo është sinjali që një problem kërkon zgjidhje.

Kur përbuzja i hedh benzinë zemërimit

Situata bëhet edhe më e rëndë kur qytetarët, përveçse ndihen të padëgjuar, ndeshen edhe me tallje, etiketime denigruese apo deklarata përçmuese nga përfaqësues të politikës dhe të institucioneve.

Nuk është e njëjta gjë të kundërshtosh një kërkesë qytetare dhe të përçmosh njeriun që e parashtron atë.

Nuk është e njëjta gjë të debatosh me protestuesit dhe t’i trajtosh ata sikur të jenë të paaftë për të kuptuar realitetin.

Nuk është e njëjta gjë të mbrosh një politikë qeveritare dhe të tallesh me ata që vuajnë pasojat e saj.

Kur një qytetar del në rrugë sepse ndihet i pambrojtur, i varfëruar, i shpërfillur apo i privuar nga shpresa, ai pret të paktën një përgjigje serioze. Kur në vend të saj merr përbuzje, mesazhi që mund të përçojë pushteti është edhe më i rëndë: jo vetëm që nuk po të dëgjojmë, por as nuk po të marrim seriozisht.

Dhe kjo është një mënyrë e rrezikshme për të qeverisur.

Sepse fjalët e pushtetit kanë peshë. Një deklaratë përçmuese mund të thellojë hendekun mes institucioneve dhe qytetarëve. Një tallje mund të përforcojë bindjen se dialogu është i pamundur. Një etiketim mund t’i largojë edhe më shumë njerëzit nga besimi se ankesat e tyre do të trajtohen me drejtësi.

Sigurisht, asnjë fjalë fyese nuk e bën dhunën të ligjshme. Por asnjë akt dhune nuk duhet të përdoret si alibi për të harruar fjalët, veprimet dhe përgjegjësitë që i kanë paraprirë.

Pushteti që kërkon respekt duhet të dijë të respektojë. Pushteti që kërkon qetësi duhet të dijë të dëgjojë.

A mund të justifikohet dhuna?

Ja ku mbërrijmë te pyetja më e vështirë.

Kur njeriu humbet gjithçka, thotë populli, humbet edhe mendjen.

Është një shprehje e vjetër, por mbart një të vërtetë të hidhur për kufijtë e durimit njerëzor. Kur humbja e shpresës bashkohet me ndjenjën e padrejtësisë, kur njeriu mendon se nuk ka më çfarë të presë dhe nuk ka më kujt t’i drejtohet, gjykimi mund të errësohet dhe zemërimi mund të marrë drejtimin e padëshiruar.

Por a do të thotë kjo se dhuna justifikohet?

Jo domosdoshmërisht.

Dhuna mund të shpjegohet nga dëshpërimi, por shpjegimi nuk është i njëjtë me justifikimin.

Megjithatë, do të ishte po aq e gabuar të gjykonim ngjarjet vetëm nga pasojat e dukshme, pa analizuar shkaqet që kanë çuar deri tek ato.

Është e lehtë të shohësh një semafor të shkatërruar. Është e lehtë të numërosh koshat e djegur, xhamat e thyer dhe dëmet materiale. Është e lehtë të tregosh me gisht një turmë të zemëruar.

Më e vështirë është të kuptosh çfarë e ka ushqyer atë zemërim për muaj të tërë.

Më e vështirë është të pyesësh pse një pjesë e qytetarëve mund të kenë arritur të besojnë se rruga e dialogut nuk të çon askund.

Më e vështirë është të pranosh se, kur institucionet nuk arrijnë të krijojnë kanale të besueshme komunikimi, pakënaqësia mund të grumbullohet deri në shpërthim.

Kjo nuk do të thotë se çdo protestues ka të njëjtat motive, se çdo kërkesë është e drejtë apo se çdo akt i kryer në emër të zemërimit duhet falur. Do të thotë se një shoqëri që dëshiron të shmangë përsëritjen e dhunës duhet të analizojë jo vetëm atë që ndodhi, por edhe arsyet pse ndodhi.

Nëse mjaftohemi me dënimin e pasojave dhe nuk prekim shkaqet, mund të pastrojmë rrugët përkohësisht, por nuk do ta pastrojmë atmosferën e mosbesimit. Dhe dhuna mund të përsëritet e të përshkallëzohet.

Përballë një mali: kur qeveria nuk lëviz

Ka një ndjenjë që mund ta çojë qytetarin drejt dëshpërimit: ndjenja se përballë tij qëndron një mal i palëvizshëm, një mal që s’bëzan, siç thishte Migjeni i famshëm.

Një mal që nuk përgjigjet. Që nuk dëgjon. Që nuk shpjegon. Që nuk lëshon pe as përballë kërkesave të përsëritura, as përballë turmave që mblidhen ditë pas dite.

Në këtë gjendje, qytetari mund të fillojë të besojë se çdo përpjekje është e kotë. Se fjala nuk ka më vlerë. Se protesta paqësore nuk prodhon asnjë rezultat. Se, për t’u dëgjuar, duhet të bëjë diçka më të fortë. Se duhet përdoru grushti ndaj malit që s’bëzan.

Pikërisht këtu qëndron rreziku.

Kur njerëzit humbin besimin te mundësia e ndryshimit përmes mjeteve paqësore, hapësira për veprime të pakontrolluara mund të zgjerohet. Por kjo nuk është një rrugë pa dalje që shoqëria duhet ta pranojë si të pashmangshme.

Një qeveri që nuk reagon ndaj protestës paqësore rrezikon ta përkeqësojë krizën. Por edhe një protestë që shndërrohet në shkatërrim rrezikon të dëmtojë kauzën që pretendon të mbrojë.

Prandaj, përgjegjësia nuk duhet parë bardh e zi, sikur njëra palë të mos ketë asnjë detyrim dhe tjetra të mbajë të gjithë fajin.

Pushteti ka përgjegjësinë të dëgjojë, të japë llogari dhe të krijojë mundësi reale për zgjidhje. Protestuesit kanë të drejtën të kërkojnë ndryshim, të ushtrojnë presion qytetar dhe të mos tërhiqen përballë shpërfilljes. Por askush nuk fiton të drejtën të rrezikojë jetën e të tjerëve apo të shkatërrojë pasurinë e përbashkët.

Kur mali i pushtetit nuk lëviz, zgjidhja nuk është t’i vësh flakën malit, por të bashkosh aq shumë zëra, argumente dhe vullnete, sa ai të mos mund të pretendojë më se nuk i dëgjon.

 

Mos e ngatërroni protestën me dhunën.

Ka një rrezik tjetër, ndoshta po aq serioz sa vetë përplasjet: që dhuna e një nate të përdoret për të zhvlerësuar protestën e muajve të tërë.

Nëse një grup njerëzish kryen akte shkatërrimi, kjo nuk do të thotë se çdo qytetar që ka protestuar është përgjegjës për to. Nuk do të thotë se të gjitha kërkesat e parashtruara janë të pavlefshme. Dhe nuk do të thotë se institucionet mund t’i kthejnë shpinën pakënaqësisë, duke pretenduar se problemi është zgjidhur vetëm sepse protestuesit janë shpërndarë.

Duhet të bëjmë një dallim të qartë mes së drejtës për të protestuar dhe akteve konkrete të dhunës.

Një qytetar mund të jetë kundër qeverisë pa qenë kundër shtetit. Mund të kërkojë dorëheqjen e një drejtuesi pa dashur të shkatërrojë një institucion. Mund të jetë i dëshpëruar nga politika pa pranuar djegien e pronës publike.

Nuk duhet lejuar që veprimet e disa individëve të bëhen justifikim për të heshtur mijëra zëra që mund të kenë dalë në rrugë për arsye të tjera.

Po kështu, nuk duhet lejuar që mbrojtja e protestës të kthehet në mbrojtje automatike të çdo veprimi të kryer gjatë saj.

Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje t’i bëjë të dyja: të mbrojë protestën si të drejtë themelore dhe të kërkojë përgjegjësi individuale për veprimet e paligjshme.

Nëse kjo ndarje humbet, pushteti mund të fitojë një justifikim për të mos dëgjuar më, ndërsa protestuesit mund të humbin mbështetjen e atyre që ndajnë shqetësimet e tyre, por nuk pranojnë dhunën.

Dhe kështu, në fund, përfitojnë pikërisht ata që nuk duan që debati të përqendrohet te problemet reale.

Çfarë duhet të bëjë tani pushteti?

Nëse qeveria dëshiron të shmangë përshkallëzimin, nuk mjafton të kërkojë qetësi. Qetësia nuk mund të urdhërohet, kur shkaqet e zemërimit mbeten të pazgjidhura.

Ajo duhet të fillojë duke i marrë seriozisht kërkesat e qytetarëve. Të dalë përballë tyre me përgjigje konkrete, jo me etiketime. Të shpjegojë se çfarë mund të bëjë, çfarë nuk mund të bëjë dhe brenda cilave afate mund të ndërmerren hapa të matshëm.

Duhet të krijojë një hapësirë reale dialogu, ku protestuesit të mos thirren vetëm për t’u fotografuar me përfaqësuesit e institucioneve, por për të diskutuar kërkesat, propozimet dhe mundësitë e zgjidhjes.

Duhet të tregojë se kritika nuk është tradhti, kundërshtimi nuk është armiqësi dhe protesta nuk është automatikisht kërcënim.

Njëkohësisht, autoritetet duhet të garantojnë sigurinë publike, duke respektuar të drejtën për tubim dhe duke përdorur forcën vetëm në përputhje me ligjin, kur është e domosdoshme dhe në mënyrë proporcionale. Çdo pretendim për shkelje duhet të shqyrtohet me paanshmëri, ashtu siç duhet të hetohen veprimet e dhunshme mbi bazën e provave.

Kjo është mënyra për të treguar se shteti nuk është as hakmarrje, as dorëzim, por përgjegjësi.

Sepse një qeveri nuk matet vetëm nga aftësia për të ruajtur rendin në rrugë. Ajo matet edhe nga aftësia për të mos e lënë shoqërinë të arrijë në pikën ku rendi kërcënohet nga një krizë e thellë besimi.

Kupa u mbush. Po kush do ta zbrazë?

Kupa u mbush. Këtë e tregojnë zemërimi, lodhja dhe përshkallëzimi i situatës. Por tani shtrohet pyetja: çfarë do të ndodhë pas kësaj?

A do të vazhdojë secila palë të ngurtësohet në pozicionin e vet? A do të mjaftohet pushteti me dënimin e shkatërrimeve, ndërsa protestuesit do të mbeten përballë të njëjtave shqetësime? A do të kthehet gjithçka në një përplasje akuzash, pas së cilës jeta vazhdon sikur asgjë të mos ketë ndodhur?

Nëse ndodh kështu, atëherë kupa nuk do të jetë zbrazur. Ajo do të vazhdojë të mbushet.

Dhe herën tjetër, mund të mjaftojë një pikë edhe më e vogël për ta derdhur.

Prandaj, nuk mjafton t’u thuhet qytetarëve të qetësohen. Duhet t’u jepet një arsye për të besuar se zëri i tyre ka vlerë. Nuk mjafton të dënohen flakët. Duhet të shihen edhe shkaqet që i kanë paraprirë. Nuk mjafton të kërkohet respekt për institucionet. Institucionet duhet ta fitojnë atë respekt përmes transparencës, përgjegjësisë dhe gatishmërisë për të dëgjuar.

Dhe qytetarëve duhet t’u thuhet edhe e vërteta tjetër: zemërata është e kuptueshme, por dhuna nuk është rruga që garanton ndryshimin. Shkatërrimi mund ta bëjë zemërimin të dukshëm, por nuk e kthen vetvetiu në drejtësi.

Protestuesit nuk duhet të heshtin. Pushteti nuk duhet të bëjë sikur nuk dëgjon. Dhe askush nuk duhet të lejojë që dëshpërimi i qytetarëve të shndërrohet në një plagë tjetër për vetë qytetarët.

Sepse pas çdo nate përplasjesh vjen mëngjesi. Rrugët mund të pastrohen, xhamat mund të zëvendësohen, semaforët mund të riparohen. Por besimi i humbur nuk rindërtohet aq lehtë.

Dhe një qeveri që nuk kupton pse është mbushur kupa, rrezikon të përballet sërish me të njëjtën zemëratë.

Kupa u mbush. Tani është detyrë e pushtetit të dëgjojë, detyrë e shoqërisë të mos dorëzohet dhe detyrë e të gjithëve që zemërata të mos shndërrohet në shkatërrim, por në forcë për ndryshim.