Nga Gjergj DODAJ
Një vend ku shkëlqejnë muret, ndërsa çahen besimi dhe shpresa
Mirë se vini në Shqipëri, republikën e fasadave, vendin ku ndërtesat ngrihen më shpejt se besimi, ku konferencat për shtyp zëvendësojnë llogaridhënien dhe ku prerja e shiritave është kthyer në një sport kombëtar, me kampionë që nuk lodhen kurrë dhe me rekorde që thyhen sa herë afrohet ndonjë fushatë zgjedhore.
Këtu, gjithçka shkon për mrekulli. Të paktën kështu na thonë ekranet gjigante, deklaratat zyrtare, videot promocionale dhe fotografitë e buzëqeshura të atyre që e kanë kthyer qeverisjen në një spektakël të përhershëm. Çdo rrugë është «historike», çdo investim është «strategjik», çdo projekt është «transformues» dhe çdo vendim shpallet «vizionar». Në këtë Shqipëri të reklamuar, duket sikur kemi zgjidhur pothuajse të gjitha problemet e njerëzimit.
Vetëm një gjë mungon në këtë histori kaq të bukur: qytetari.
Ai qytetar që zgjohet herët për të shkuar në punë, që numëron paratë deri në fund të muajit, që përballet me çmimet e larta, që pret nëpër sportele dhe korridore institucionesh, që shqetësohet për shëndetin e familjes, për arsimimin e fëmijëve dhe për të ardhmen e tyre. Ai qytetar që nuk e mat suksesin e vendit me lartësinë e kullave, por me mundësinë për të jetuar me dinjitet.
Por qytetari nuk është fort i përshtatshëm për fotografitë zyrtare. Ai bën pyetje, kërkon shpjegime dhe nganjëherë, për fat të keq të pushtetit, kërkon edhe llogari. Prandaj është më e lehtë ta vendosësh në fund të rreshtit, larg kamerave, sesa ta vendosësh në qendër të politikave publike, aty ku duhej të ishte që në fillim.
Pushteti që lyen muret dhe harron themelet.
Pushteti ka zbuluar një formulë pothuajse magjike: nëse lyen mjaftueshëm fasadat, çarjet nuk duken më. Të paktën jo në televizion, jo gjatë inaugurimit dhe jo kur kamera është vendosur në këndin e duhur.
Mund të lyhen muret e ndërtesave, të shtrohen sheshet, të ndriçohen rrugët dhe të ngrihen kulla që prekin retë. Por si lyhet varfëria? Me çfarë boje mbulohet padrejtësia? Çfarë materiali përdoret për të riparuar besimin e humbur? Dhe ku gjendet mjeshtri që mund të mbushë me llaç çarjet mes qytetarit dhe institucioneve?
Për këto pyetje nuk ka ceremoni përurimi. Sepse fasada shihet, ndërsa themeli jo. Fasada fotografohet, ndërsa përgjegjësia kërkon prova. Fasada prodhon duartrokitje, ndërsa drejtësia kërkon guxim. Dhe kur politika e kupton se pamja mund të shitet më lehtë sesa përmbajtja, ajo fillon të investojë më shumë në dukje sesa në thelb, pra në fasadat.
Pse të flitet për korrupsionin kur mund të flitet për rritjen ekonomike? Pse të shpjegohen kostot dhe përfitimet e një projekti kur mund të shfaqet një maket madhështor, me pemë të gjelbra, ujëvara artificiale dhe njerëz të lumtur që ecin nëpër një të ardhme ende të papërfunduar?
Pse t’u përgjigjesh pyetjeve të vështira kur mund të organizosh një tjetër konferencë për shtyp, ku pyetjet e vështira nuk bëhen fare?
Në fund të fundit, një fasadë e bukur ka një avantazh të jashtëzakonshëm: nuk kërkon llogari. Ajo nuk pyet se sa kushtoi, kush përfitoi, kush humbi dhe nëse paratë publike u përdorën në interes të publikut. Ajo thjesht qëndron aty, e heshtur, duke bërë sikur gjithçka është në rregull.
Problemi fillon kur një shtet sillet sikur edhe qytetarët të ishin fasada.
Republika e inaugurimeve
Në Shqipëri, duket se politika e ka zbuluar një mënyrë të re për të matur suksesin: jo me problemet e zgjidhura, por me shiritat e prerë.
Një rrugë përuron një ministër, një ndërtesë përuron një kryetar bashkie, një projekt përuron një kryeministër. Nëse ka mjaftueshëm shirita, fotografë dhe duartrokitje, atëherë kemi edhe zhvillim. Të paktën sipas logjikës së ceremonive.
Nuk ka rëndësi nëse qytetari e përjeton ndryshimin në jetën e tij. E rëndësishme është që ndryshimi të ketë një emër, një fotografi dhe një deklaratë zyrtare.
Dhe kështu, hap pas hapi, inaugurimi rrezikon të bëhet më i rëndësishëm se vetë vepra, ndërsa njoftimi për investimin më i bujshëm se rezultati i tij.
Në këtë republikë, një projekt i shpallur mund të trajtohet si një projekt i përfunduar; një premtim mund të shitet si një arritje; një plan në letër mund të shfaqet në ekran si një realitet i prekshëm.
Nëse projekti vonohet, fajin e ka koha. Nëse kushton më shumë, fajin e kanë rrethanat. Nëse qytetarët ankohen, fajin e ka keqkuptimi. Nëse gazetarët pyesin, fajin e ka negativiteti. Dhe nëse dikush guxon të kërkojë dokumente e shifra, atëherë ai, me siguri, nuk e do zhvillimin e vendit.
Kështu, në vend që pushteti të japë llogari për atë që ka bërë, qytetari përfundon duke u detyruar të shpjegojë pse nuk është i kënaqur.
Një përmbysje e çuditshme rolesh: qeverisja kërkon duartrokitje, ndërsa qytetari duhet të justifikojë zhgënjimin e vet.
Por një shtet nuk ndërtohet me ceremoni. Ai ndërtohet me shërbime që funksionojnë, institucione që përgjigjen, ligje që zbatohen dhe njerëz që nuk detyrohen të luten për atë që u takon me të drejtë.
Ekonomia e statistikave dhe varfëria e kuletës.
Na flitet për rritje ekonomike, për investime, për shifra që ngjiten dhe tregues që përmirësohen. Nëpër prezantime, ekonomia duket si një aeroplan që ngrihet vazhdimisht drejt qiellit. Por në tokë, atje ku jeton qytetari, pyetja është shumë më e thjeshtë: a i mjaftojnë të ardhurat për të jetuar?
Sepse një statistikë mund të jetë e saktë dhe përsëri të mos tregojë të gjithë të vërtetën e jetës së përditshme.
Një ekonomi mund të shënojë rritje, ndërsa një familje mund të ketë vështirësi të përballojë shpenzimet mujore. Një qytet mund të ndërtojë kulla luksoze, ndërsa një pensionist mund të bëjë llogari para se të blejë ilaçet. Një lagje mund të mburret me fasada të reja, ndërsa banorët të shqetësohen për çmimin e qirasë, faturat dhe sigurinë e së nesërmes.
Këtu lind dallimi mes Shqipërisë së statistikave dhe Shqipërisë së kuletës.
E para jeton në grafikë, në prezantime dhe në deklarata. E dyta jeton në tryezën e kuzhinës, në listën e pazareve, në faturat e papaguara dhe në bisedat e prindërve që përpiqen t’u shpjegojnë fëmijëve pse këtë muaj duhet të heqin dorë nga diçka.
Sigurisht, shifrat ekonomike kanë rëndësinë e tyre. Por ato nuk mund të përdoren si perde për të fshehur çdo problem shoqëror. Zhvillimi nuk matet vetëm me atë që prodhon ekonomia, por edhe me mënyrën se si frytet e tij ndikojnë në jetën e njerëzve.
Nëse pasuria rritet, por mundësitë nuk shpërndahen në mënyrë të drejtë; nëse investimet shtohen, por qytetari nuk ndien përmirësim në shërbime; nëse ndërtohen gjithnjë e më shumë objekte, por siguria ekonomike mbetet e brishtë për shumë familje, atëherë duhen bërë pyetje serioze.
Jo për të mohuar çdo arritje, por për të kuptuar se kujt i shërben ajo.
Sepse suksesi i një vendi nuk duhet të jetë vetëm një shifër që i bën politikanët të buzëqeshin para kamerave. Duhet të jetë një realitet që qytetari e ndien pa pasur nevojë t’ia shpjegojë askush.
Opozita dhe kujtesa e shkurtër.
Por republika e fasadave nuk ka vetëm një autor. Ajo ka shumë aktorë, disa në pushtet, disa në opozitë, disa në institucione dhe disa në prapaskenë.
Edhe opozita, herë pas here, sillet si zjarrfikësi që harron se dikur ka luajtur me shkrepësen. Ajo denoncon me zell një sistem që, kur pati rastin ta ndryshonte, nuk arriti gjithmonë ta bënte më të drejtë, më transparent dhe më të përgjegjshëm.
Sot akuzon për atë që dje mund ta ketë toleruar. Sot premton reforma që nesër mund të përfundojnë në sirtarë. Sot flet në emër të qytetarëve, por nesër rrezikon t’i kujtojë ata vetëm kur të afrohen zgjedhjet.
Kjo nuk do të thotë se të gjitha përgjegjësitë janë të barabarta, as se çdo forcë politike ka bërë të njëjtat gjëra. Përgjegjësia duhet vlerësuar mbi bazën e veprimeve, vendimeve dhe rezultateve konkrete. Por askush nuk duhet të ketë imunitet nga pyetjet vetëm sepse ndodhet në opozitë.
Opozita nuk është e besueshme vetëm sepse kundërshton qeverinë. Ajo duhet të jetë e besueshme sepse ofron alternativa, sepse pranon gabimet e veta dhe sepse dëshmon se mund të qeverisë ndryshe.
Përndryshe, qytetari gjendet përballë një zgjedhjeje të lodhshme: të mbështesë ata që janë në pushtet, edhe kur ka arsye për t’i kritikuar, ose të kthejë shpresën te ata që i ka provuar më parë dhe prej të cilëve pret ende përgjigje.
Dhe ndërsa partitë debatojnë për karriget, postet dhe pushtetin, qytetari pyet veten se kush do të merret me jetën e tij.
Në këtë teatër, kostumet ndërrohen, parullat ndryshojnë dhe fytyrat dalin e hyjnë nga skena. Por skenari duket se mbetet i njëjtë: premtim, pritje, zhgënjim dhe një premtim i ri.
Ndoshta problemi më i madh i politikës shqiptare nuk është vetëm lufta mes partive, por mungesa e një kulture të qëndrueshme llogaridhënieje, ku askush të mos konsiderohet i paprekshëm dhe askush të mos kërkojë besim pa e merituar atë.
Të rinjtë që largohen dhe vendi që zbrazet.
Ndërsa të fuqishmit flasin për prestigj, projekte madhështore dhe të ardhmen e ndritur, shumë të rinj flasin për një biletë avioni, një kontratë pune jashtë vendit dhe një jetë që shpresojnë ta ndërtojnë diku tjetër.
Eksporti më i dhimbshëm i Shqipërisë nuk është vetëm ai që del nga portet dhe aeroportet. Është largimi i njerëzve që mund ta ndërtonin të ardhmen e vendit.
Mjekë, infermierë, inxhinierë, specialistë, studentë dhe punëtorë të kualifikuar largohen në kërkim të mundësive, të një page më të mirë, të institucioneve më funksionale dhe të një jete ku puna e tyre të ketë vlerën që meriton.
Secili prej tyre ka historinë e vet. Disa largohen nga nevoja ekonomike, disa për arsimim, disa për karrierë dhe disa sepse nuk e shohin më të ardhmen e tyre aty ku kanë lindur. Nuk mund t’i fusim të gjithë në të njëjtën kategori. Por kur largimi bëhet një mundësi që shumë njerëz e shohin si të vetmen rrugë drejt një jete më të mirë, atëherë ky është një shqetësim që meriton vëmendje serioze.
Sepse pas çdo bilete ka një histori.
Një nënë që përpiqet të mos qajë në aeroport. Një baba që i thotë fëmijës se gjithçka do të shkojë mirë. Një i ri që largohet me një diplomë në valixhe dhe me pyetjen nëse do të kthehet ndonjëherë. Një familje që e feston suksesin e fëmijës së saj, por që njëkohësisht ndien zbrazëtinë e mungesës.
Dhe ndërsa aeroportet mbushen me përshëndetje e lot, politika vazhdon të flasë për të ardhmen sikur ajo të ishte një ndërtesë që mjafton ta vizatosh në një projekt.
Por kush do t’i mbushë nesër spitalet me mjekë? Kush do t’i mbajë gjallë shkollat? Kush do të krijojë ndërmarrjet e reja? Kush do të kujdeset për prindërit e moshuar? Kush do ta mbajë në këmbë vendin kur një pjesë e madhe e energjisë së tij njerëzore e kërkon të ardhmen diku tjetër?
Nuk mjafton t’u thuash të rinjve se Shqipëria ka nevojë për ta. Duhet t’u krijosh kushte që të mund të zgjedhin të qëndrojnë.
Një vend nuk i mban fëmijët e vet me slogane patriotike, por me mundësi reale. Nuk i bind të kthehen me fjalime, por me institucione ku ligji vlen për të gjithë, ku merita ka peshë dhe ku puna nuk është e dënuar të humbasë përballë lidhjeve dhe favoreve.
Nuk është tradhti të largohesh për të ndërtuar një jetë më të mirë. Por është një humbje për një shoqëri kur kaq shumë njerëz e shohin largimin si zgjidhjen më të arsyeshme.
Dhe asnjë fasadë, sado e bukur, nuk mund ta fshehë për shumë gjatë zbrazjen e një vendi nga shpresa e tij.
Evropa nuk është dekor.
Na premtohet Evropa. Na thuhet se jemi pranë saj, se kemi bërë hapa përpara, se e ardhmja është evropiane dhe se rruga nuk ka kthim.
Është një qëllim i rëndësishëm dhe një aspiratë legjitime për shumë shqiptarë. Por Evropa nuk është një dekor që vendoset për vizitat zyrtare, as një flamur që ngrihet pranë podiumit për të zbukuruar fotografitë.
Evropa është, para së gjithash, kulturë përgjegjësie.
Është drejtësi që nuk duhet të varet nga pasuria e njeriut. Është administratë që nuk e trajton qytetarin si pengesë. Është transparencë që nuk mbaron te deklarata, por fillon te dokumentet. Është një institucion që nuk i kërkon qytetarit të provojë pafundësisht se ka të drejtë, ndërsa vetë shmang përgjigjet.
Evropa është respekti për ligjin, për të drejtat e njeriut, për lirinë e shprehjes dhe për dinjitetin e atij që nuk ka pushtet.
Yjet e flamurit evropian nuk ndriçojnë aq fort kur qytetarët vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për vendime që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre. Asnjë flamur nuk mund ta zëvendësojë besimin te drejtësia. Asnjë ceremoni nuk mund të zëvendësojë funksionimin e institucioneve.
Nuk mund të kërkosh standarde evropiane vetëm në dokumentet që i dërgon Brukselit. Duhet t’i zbatosh edhe në zyrën ku qytetari pret një përgjigje, në gjykatën ku kërkon drejtësi, në spitalin ku kërkon shërim dhe në shkollën ku fëmija i tij duhet të marrë një arsimim cilësor.
Sepse Evropa nuk fillon kur kalon kufirin. Ajo fillon aty ku pushteti pranon se nuk është pronar i shtetit, por shërbyes i qytetarëve.
Dhe integrimi nuk është vetëm një proces negociatash. Është edhe një provë e përditshme e mënyrës se si një vend i trajton njerëzit e vet.
Drejtësia: e barabartë në ligj, e vështirë në jetë?
Një republikë nuk mund të mbështetet vetëm te fasadat e saj. Ajo ka nevojë për një themel të fortë: besimin se ligji zbatohet njësoj për të gjithë.
Nëse qytetari mendon se drejtësia është e shpejtë për të fuqishmin dhe e ngadaltë për të dobëtin, se procedurat bëhen më të lehta kur ke para dhe më të vështira kur nuk ke mundësi, atëherë problemi nuk është vetëm juridik. Është një krizë besimi.
Drejtësia nuk duhet të jetë një fjalë e bukur në Kushtetutë, një kapitull në tekstet universitare apo një premtim që përsëritet në çdo reformë. Ajo duhet të jetë një përvojë reale për qytetarin.
Nuk mjafton që ligji të shpallë barazinë. Duhet që qytetari të ketë mundësi ta kërkojë dhe ta mbrojë atë barazi.
Nuk mjafton të thuhet se institucionet janë të pavarura. Duhet që vendimet e tyre të jenë të arsyetuara, procedurat të jenë transparente dhe përgjegjësia të jetë e qartë.
Nuk mjafton të shpallet lufta kundër korrupsionit. Duhet që çdo dyshim të trajtohet sipas ligjit, çdo provë të shqyrtohet me paanshmëri dhe çdo përgjegjësi të përcaktohet nga institucionet kompetente, jo nga duartrokitjet apo gjykimet e turmës.
Sepse drejtësia nuk është hakmarrje politike. Është zbatim i ligjit, pa privilegje dhe pa përjashtime.
Dhe kur drejtësia bëhet e besueshme, ajo nuk mbron vetëm qytetarin e zakonshëm. Ajo mbron vetë shtetin nga arbitrariteti, nga korrupsioni dhe nga tundimi për ta kthyer pushtetin në pronë private.
Një ndërtesë mund të ngrihet brenda pak vitesh. Besimi te drejtësia kërkon shumë më tepër. Ai ndërtohet ngadalë dhe mund të shembet nga një padrejtësi e vetme që mbetet pa përgjigje.
Prandaj, para se të mburremi me lartësinë e kullave, do të ishte mirë të pyesnim sa i fortë është themeli i shtetit.
Mediat, duartrokitjet dhe e vërteta e papërshtatshme.
Në republikën e fasadave, fjala ka një rëndësi të jashtëzakonshme. Jo gjithmonë për atë që thotë, por për mënyrën se si paraqitet.
Një deklaratë e përsëritur shumë herë mund të krijojë përshtypjen e një të vërtete të pakundërshtueshme. Një projekt i paraqitur me pamje mbresëlënëse mund të ngjallë entuziazëm përpara se të shqyrtohen kostot dhe pasojat e tij. Një kritikë mund të shpallet sulm, ndërsa një pyetje e ligjshme mund të trajtohet si mungesë patriotizmi.
Kështu, debati publik rrezikon të shndërrohet në një garë zërash, ku rëndësi ka kush flet më fort, jo kush argumenton më mirë.
Por një demokraci nuk ka nevojë për gazetarë që bëjnë vetëm pyetjet e përshtatshme. Ka nevojë për gazetarë që kërkojnë dokumente, verifikojnë deklaratat dhe ndjekin çështjet edhe kur kamerat largohen.
Ka nevojë për qytetarë që nuk e marrin çdo njoftim zyrtar si të vërtetë absolute, por as nuk e pranojnë çdo akuzë si fakt të provuar. Ka nevojë për një hapësirë publike ku pretendimet kontrollohen, gabimet korrigjohen dhe përgjegjësitë përcaktohen mbi bazën e fakteve.
Kjo është arsyeja pse kritika nuk duhet trajtuar si armike e vendit.
Të kritikosh një qeveri nuk do të thotë të urresh Shqipërinë. Të kërkosh llogari nuk do të thotë të jesh kundër zhvillimit. Të vësh në dyshim një projekt nuk do të thotë të mos duash të ardhmen.
Përkundrazi, ndonjëherë pikërisht ata që e duan më shumë vendin refuzojnë të kënaqen me një fotografi të bukur të tij.
Sepse atdheu nuk është një reklamë që duhet mbrojtur nga çdo pyetje. Është një realitet i përbashkët që duhet përmirësuar me ndershmëri.
Durimi si pasuri kombëtare.
Na kërkohet durim.
Durim edhe pak. Durim deri në përfundimin e reformës. Durim deri në hapjen e rrugës. Durim deri në realizimin e projektit. Durim deri në përmirësimin e ekonomisë. Durim deri në zgjedhjet e ardhshme, kur, me siguri, do të na kërkohet përsëri durim.
Me këtë ritëm, durimi mund të shpallet pasuria më e madhe natyrore e Shqipërisë. Nafta mund të mbarojë, minierat mund të shterojnë, por durimi i qytetarit duket sikur nuk ka fund.
Ndoshta një ditë do ta eksportojmë edhe atë.
Mund ta paketojmë në kuti luksoze, t’i vendosim një etiketë me ngjyrat kombëtare dhe ta shesim në tregjet ndërkombëtare si një produkt unik: durimi shqiptar, i përpunuar nga dekada premtimesh dhe i ruajtur me kujdes në frigoriferin e shpresave të shtyra.
Por ka një problem: durimi nuk është i pafund.
Një shoqëri mund të durojë vështirësi kur beson se sakrificat kanë një kuptim dhe se e ardhmja do të jetë më e mirë. Ajo mund të pranojë se ndryshimet kërkojnë kohë, se reformat nuk japin rezultate brenda natës dhe se asnjë qeveri nuk mund t’i zgjidhë të gjitha problemet menjëherë.
Por durimi kthehet në zhgënjim kur premtimet përsëriten pa shpjegime, kur gabimet mbeten pa përgjegjësi dhe kur qytetarit i kërkohet të presë pa i treguar se çfarë po bëhet, pse po bëhet dhe kur mund të presë rezultate.
Qytetari nuk kërkon mrekulli. Ai kërkon seriozitet.
Nuk kërkon që çdo problem të zhduket brenda një dite. Kërkon të shohë se problemet nuk fshihen pas fjalëve.
Nuk kërkon një vend pa gabime. Kërkon një shtet që i pranon gabimet dhe përpiqet t’i korrigjojë.
Dhe mbi të gjitha, nuk kërkon të jetë spektator i përjetshëm i jetës së vet.
Satira: pasqyra që pushteti nuk e duron.
Por një vend nuk dobësohet nga kritika. Dobësohet kur askush nuk guxon më të kritikojë. Dobësohet kur lajkat zëvendësojnë argumentet, kur heshtja shpërblehet dhe kur qytetari mëson se është më e leverdishme të mos flasë sesa të kërkojë llogari.
Lajkat janë parfumi i pushteteve që kanë frikë nga pasqyra. Ato e mbështjellin realitetin me një aromë të këndshme, derisa dikush guxon të hapë dritaren.
Satira është pikërisht ajo pasqyrë që nuk pranon të gënjejë. Ajo e zvogëlon gjigantin e skenës në përmasat e tij njerëzore. I heq pompozitetin fjalimit, i shfryn tullumbacet e premtimeve dhe i kujton pushtetit se asnjë karrige nuk është fron i përjetshëm.
Satira nuk ka nevojë të ndërtojë kulla. Mjafton një fjali e goditur për të zbuluar një kontradiktë që mijëra metra beton nuk mund ta mbulojnë.
Prandaj le të qeshim.
Le të qeshim me fjalimet që fryhen si tullumbace, me premtimet që riciklohen në çdo fushatë, me projektet që bëhen madhështore në ekran dhe me shiritat që priten sikur një ceremoni mund të presë edhe zhgënjimin e njerëzve.
Le të qeshim me ceremonitë ku flitet gjatë për të ardhmen, por pak për përgjegjësinë; me deklaratat ku çdo arritje ka shumë autorë, ndërsa çdo dështim mbetet jetim; me fotografitë ku të gjithë buzëqeshin, edhe kur qytetari nuk ka asnjë arsye për të qenë i lumtur.
Por të qeshësh nuk do të thotë të dorëzohesh.
Përkundrazi, humori mund të jetë një mënyrë për të mos u mësuar me absurditetin. Është një kujtesë se qytetari ende sheh, ende kupton dhe ende nuk pranon që e vërteta të shpallet pronë private e pushtetit.
Një shoqëri që ruan aftësinë për të qeshur me ata që e qeverisin, ruan edhe një pjesë të lirisë së saj. Sepse pushteti mund të kontrollojë një podium, të zgjedhë këndin e kamerës dhe të shkruajë një komunikatë, por nuk mund ta urdhërojë realitetin të bëhet i bukur vetëm sepse kështu i intereson.
Qytetari nuk është dekor.
Në fund të fundit, pyetja nuk është se sa ndërtesa janë ngritur, sa sheshe janë rregulluar apo sa herë është shpallur se Shqipëria po ndryshon.
Pyetja është: a po ndryshon jeta e qytetarit për mirë?
A mund të jetojë një familje me dinjitet nga puna e saj? A ka një i ri mundësi të ndërtojë të ardhmen pa u ndier i detyruar të largohet? A mund të marrë një qytetar shërbimin që i takon pa humbur kohë dhe dinjitet? A mund të kërkojë drejtësi pa u ndier i pafuqishëm përballë sistemit? A mund të kritikojë pushtetin pa u trajtuar si armik?
Këto janë pyetjet që duhet të qëndrojnë në qendër të çdo qeverisjeje.
Jo sepse janë të lehta, por sepse janë thelbësore.
Një vend nuk matet vetëm me atë që ndërton, por edhe me atë që mbron. Nuk matet vetëm me lartësinë e kullave, por me dinjitetin e njerëzve. Nuk matet vetëm me pasurinë që krijon, por edhe me mundësitë që u ofron qytetarëve të tij.
Dhe mbi të gjitha, nuk matet me bukurinë e fasadës, por me forcën e themeleve.
Nëse institucionet nuk funksionojnë, fasada është vetëm një mbulesë. Nëse drejtësia nuk është e besueshme, pallati më i bukur nuk mund ta zëvendësojë. Nëse qytetari nuk ndihet i përfaqësuar, asnjë fjalim nuk mund t’ia imponojë ndjenjën e besimit.
Pushteti mund të ndërtojë rrugë, por nuk mund ta detyrojë qytetarin të besojë. Mund të ndërtojë sheshe, por nuk mund ta mbushë boshllëkun e premtimeve të pambajtura. Mund të ngrejë ndërtesa, por nuk mund të urdhërojë respektin.
Respekti fitohet.
Besimi ndërtohet.
Dhe përgjegjësia nuk zëvendësohet me fotografi.
«Boll ma!» — kur qytetari kërkon të dëgjohet.
Duket se pas shumë premtimesh, shumë ceremonish dhe shumë fjalësh të mëdha, një pjesë e qytetarëve po e humbet durimin me mënyrën se si zhvillohet jeta politike.
Thirrja «Boll ma!» nuk është thjesht një shprehje pakënaqësie. Ajo mund të jetë shprehja e një lodhjeje të grumbulluar, e dëshirës për më shumë përgjegjësi, për më pak propagandë dhe për një marrëdhënie më të ndershme mes pushtetit dhe qytetarit.
Por kjo thirrje nuk duhet të mbetet vetëm një britmë zemërimi.
Ajo duhet të shndërrohet në kërkesë për institucione më të përgjegjshme, në pjesëmarrje qytetare, në pyetje të argumentuara, në kërkim transparence dhe në një kulturë ku askush nuk konsiderohet mbi ligjin.
Qytetari nuk ka nevojë të jetë gjithmonë dakord me qeverinë. Ka nevojë të ketë të drejtën të mos jetë dakord, të kërkojë shpjegime dhe të dëgjohet.
Nuk ka nevojë për një pushtet që pretendon se nuk gabon kurrë. Ka nevojë për një pushtet që pranon gabimet dhe mban përgjegjësi.
Nuk ka nevojë për opozitë që premton gjithçka. Ka nevojë për alternativa të besueshme, që mund të shqyrtohen dhe të vlerësohen mbi bazën e propozimeve dhe veprimeve konkrete.
Nuk ka nevojë për një teatër ku publiku thirret vetëm për të duartrokitur. Ka nevojë për një demokraci ku qytetari merr pjesë, pyet, kundërshton dhe vendos me vetëdije.
Sepse demokracia nuk është një shfaqje që zhvillohet çdo katër vjet. Është një marrëdhënie e përditshme mes qytetarëve dhe institucioneve që veprojnë në emër të tyre.
Dhe kur qytetari thotë «Boll ma!», pyetja që duhet t’i bëjë vetes çdo politikan nuk është se kush e nxiti këtë pakënaqësi, por çfarë duhet të ndryshojë që qytetari të mos ketë më arsye ta ndiejë veten të shpërfillur.
Epilog: një fasadë nuk është një atdhe.
Shqipëria nuk ka nevojë të jetë një vend pa probleme për të qenë një vend që ecën përpara. Asnjë shoqëri nuk është e përsosur dhe asnjë qeveri nuk mund t’i zgjidhë të gjitha vështirësitë.
Por Shqipëria ka nevojë për më shumë se fasada. Ka nevojë për institucione që funksionojnë, për drejtësi të besueshme, për administratë të përgjegjshme, për arsim cilësor, për shëndetësi që u shërben njerëzve dhe për një ekonomi që krijon mundësi reale.
Ka nevojë për një politikë që nuk e sheh qytetarin si dekor të fushatës, por si arsyen për të cilën ekziston.
Ka nevojë për një pushtet që e kupton se suksesi nuk është numri i fotografive të publikuara, por numri i problemeve të zgjidhura; se madhështia nuk matet me lartësinë e kullave, por me përgjegjësinë e atyre që marrin vendime; se zhvillimi nuk është vetëm ajo që shihet, por edhe ajo që përjetohet.
Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për qytetarë që nuk heqin dorë nga e drejta për të pyetur, për të kundërshtuar dhe për të kërkuar më shumë.
Sepse një popull që di të qeshë me pushtetin i kujton atij një të vërtetë të thjeshtë: asnjë pushtet nuk është më i fortë se besimi i qytetarëve që pretendon të përfaqësojë.
Muret mund të lyhen. Rrugët mund të shtrohen. Sheshet mund të ndriçohen. Kullat mund të ngrihen deri në qiell.
Por besimi nuk blihet me beton, dinjiteti nuk ndërtohet me propagandë dhe e ardhmja nuk inaugurohet me prerjen e një shiriti.
Sepse një fasadë mund të mashtrojë syrin, por nuk mund ta bindë ndërgjegjen.
Dhe nëse Shqipëria dëshiron të dalë nga republika e fasadave, duhet të fillojë pikërisht aty ku propaganda përfundon: te e vërteta, te përgjegjësia dhe te qytetari.
Boll me fasada! Boll me premtime pa përgjegjësi! Boll me një politikë që kërkon duartrokitje përpara se të japë llogari!
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për një pamje të bukur. Ka nevojë për një shtet që i shërben njeriut.



