Në një kohë kur letërsia shqiptare përpiqet të gjejë vendin e saj dinjitoz në skenën botërore, një roman i ri vjen si një qasje e guximshme: një epikë historike, e shkruar drejtpërdrejt në anglisht, që rikthen Mirditën e dikurshme në gjithë dimensionin e saj të ashpër, të bukur dhe të mbushur me legjenda.
Autori i tij, Erind Ndoj, 45 vjeç, me profesion inxhinier ndërtimi, hedh hapin e tij të parë në letërsi me romanin “When the Mountains Awake”, (Kur malet zgjohen) një vepër që kërkon të hapë një dritare të re drejt kulturës, mitologjisë dhe historisë shqiptare.
Erind Ndoj nuk e fsheh se letërsia ka qenë gjithmonë aty, në sfond, si një thirrje e brendshme. Por pikënisja e romanit nuk ka qenë një ambicie e gjatë: ka qenë një poezi. “Atdheu dhe Dashuria” e Çajupit, thotë ai, është shkëndija nga ku u ndez ideja. Një poezi e shkurtër, e thjeshtë në dukje, por aq e ngarkuar me emocion dhe fat njerëzor, sa kush e njeh e gjen menjëherë jehonën e saj në rrëfimin e romanit. Dhe kjo lidhje nuk është rastësi. Autori e ndien prej kohësh një boshllëk të madh: mungesën e letërsisë shqiptare në gjuhën angleze. Në një treg botëror ku kultura të vogla gjejnë rrugë të panumërta për t’u përfaqësuar, Shqipëria është ende hije. “Kemi histori të jashtëzakonshme,” thotë ai, “që mund të ishin fare mirë pjesë e letërsisë botërore. Por pak kush i ka sjellë në anglisht me një gjuhë artistike.”
Për këtë arsye, ai kthehet në vendlindje — në Mirditë — jo vetëm si hapësira ku është rritur, por si një truall i pashtershëm epike. Malet që mbajnë emra mitikë, burrëria e kodifikuar e Kanunit, ndjenja e lirisë së pashkelur, varfëria e ndershme, këngët që përmbajnë gjysmë historie e gjysmë mallkimi — të gjitha këto krijojnë një univers ideal për një epope. Erindi e njeh atë botë në lëkurë, e ka jetuar me të, e ka dëgjuar në dasma, në oda, në rrëfimet e të moshuarve. Prandaj edhe personazhi kryesor, Iliri, nuk është një hero i mbifuqishëm sipas modeleve klasike, por një djalë i zakonshëm, bari si shumë të tjerë, i shtyrë të rritet shpejt e të mbajë mbi supe barrën e familjes, nderit dhe mbrojtjes së vendit. Ai nuk është hero i lindur; bëhet hero sepse jeta nuk e pyet. Po kështu edhe Maria, Kadiri, dhe të gjithë personazhet e tjerë që plotësojnë njëri-tjetrin në mënyrë organike, secili i rëndësishëm si një vegim i lexueshëm i fatit të njerëzve të thjeshtë në kohë të trazuara.
Romani lëviz mes tri shtresash të ndërthurura në mënyrë natyrale: epikës shqiptare, dramës së thellë njerëzore dhe mitologjisë që ka mbajtur gjallë fantazinë e Veriut për shekuj. Në këtë vepër gjallon jehona e Lahutës së Malcisë dhe e Eposit të Kreshnikëve, fryma poetike e Migjenit dhe Çajupit, këngët e luftës dhe ritualet që mishërojnë identitetin kolektiv. Por ndërsa tradita qëndron si shtyllë e rrëfimit, romani ndjek një stil modern, kinematografik, me ritëm të shpejtë dhe tension emocional. Lufta nuk është këtu një skenë heroizmi romantik; është humbje, sakrificë dhe përpjekje për mbijetesë. Betejat, si ajo e Kosovës dhe e Albulenës, rikthehen me disa përshtatje narrative, të filtruar përmes syrit të trillimit letrar, duke i dhënë lexuesit mundësinë të jetojë brenda tyre më shumë se t’i shohë nga larg.
Elementët mitologjikë, si Zanat apo mallkimet e vjetra, nuk shfaqen si figura fantastike; ato janë pjesë e një mentaliteti, e një bote ku e mbinatyrshmja dhe realja janë dy fytyrat e së njëjtës përvojë njerëzore. Në këtë kuptim, romani krijon një atmosferë që të kujton Homerin, por mbetet thellësisht shqiptar, i rrënjosur në baltën, këngën dhe dhimbjen e Veriut.
Në thelb, “When the Mountains Awake” synon të flasë me tri audienca njëherësh. E para është diaspora shqiptare, sidomos brezat e rinj që nuk flasin më shqip dhe që njohin pak ose aspak nga kultura e të parëve të tyre. Libri, në anglisht, u jep atyre mundësinë të rikthehen te rrënjët, të kuptojnë prejardhjen, të gjejnë veten te një histori që mund t’u duket e largët, por që rrjedh në gjakun e tyre. E dyta është lexuesi ndërkombëtar, të cilit autori i drejtohet me dëshirën për t’i treguar një Shqipëri ndryshe — të fortë, epike, krenare, dhe jo thjesht një destinacion turistik apo një etiketë stereotipash. Dhe së fundi, romani është një dhuratë edhe për lexuesin shqiptar brenda vendit, një ftesë për t’u lidhur sërish me epikën e Veriut, me historinë që shpesh mbetet nën hije.
“Duke qenë inxhinier ndërtimi,” thotë Erindi me një buzëqeshje të lehtë, “mendova se edhe ky libër është një urë. Një urë mes nesh, diasporës dhe botës.”
Në fund të leximit, ajo që autori dëshiron të mbetet është një ndjesi e fortë identiteti. Jo një identitet i ngritur në piedestal, por një identitet njerëzor, i thjeshtë, i lindur nga zgjedhjet që njeriu bën për familjen, vendin dhe nderin. Në këtë roman nuk ka vend për urrejtje fetare apo etnike, sepse personazhet nuk ndahen sipas besimit ose përkatësisë, por sipas vlerave dhe sakrificave. “Nëse nuk lufton për atë që do,” thotë ai, “qoftë për familjen, tokën apo identitetin, atëherë je i humbur që në fillim.”
Erind Ndoj e pranon se si roman i parë, ky projekt ishte një sfidë. Por nga mënyra si flet, është e qartë se “When the Mountains Awake” nuk është vetëm një aventurë letrare; është një thirrje për të ringjallur krenarinë, për të rikthyer vëmendjen tek ato pjesë të kulturës sonë që janë të brishta, por të vyera. Është një përpjekje për t’i dhënë shqiptarëve të rinj — kudo që janë — një pasqyrë ku të shohin veten dhe një zë me të cilin mund të komunikojnë me botën.
Romani, siç thotë vetë autori, është ndoshta i pari epik i këtij dimensioni i shkruar drejtpërdrejt në anglisht për Mirditën dhe për Shqipërinë. Dhe për këtë arsye, pavarësisht se rrugëtimi i tij sapo ka nisur, ai tashmë përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt ndërtimit të një pranie më të dukshme të kulturës shqiptare në letërsinë botërore.
Libri “When the Mountains Awake” do të jetë i disponueshëm për blerje në Amazon pas datës 17 dhjetor 2025.




